श्रीगुरुचरित्र – अध्याय ७ : गोकर्ण क्षेत्र महिमा – मित्रसह राजा व चांडाळ स्त्री
कांड: ज्ञानकांड | मुख्य पात्रे: मित्रसह (कल्माषपाद) राजा, वसिष्ठ ऋषी, गौतम ऋषी, एक चांडाळ स्त्री, शिवगण | स्थळ: मिथिला परिसर, गोकर्ण
पार्श्वभूमी
गोकर्ण महाबळेश्वराची उत्पत्ती सांगितल्यानंतर सिद्धमुनी त्या क्षेत्राचे पापनाशक सामर्थ्य दाखवणाऱ्या दोन कथा सांगतात. महापातकी राजा आणि अत्यंत हीन स्थितीतील स्त्री, दोघांनाही येथे सद्गती मिळते.
सविस्तर कथा
सूर्यवंशात (इक्ष्वाकु कुळात) मित्रसह नावाचा पराक्रमी राजा होता. एकदा तो शिकारीला गेला असताना त्याच्या हातून एका राक्षसाचा वध झाला. त्या राक्षसाचा भाऊ सूड घेण्यासाठी आचाऱ्याच्या (स्वयंपाक्याच्या) रूपात राजाच्या सेवेत राहिला.
एकदा राजाच्या घरी श्राद्धासाठी कुलगुरू वसिष्ठ ऋषी भोजनाला आले. त्या कपटी आचाऱ्याने त्यांच्या पानात नरमांस वाढले. वसिष्ठांनी ते ओळखले आणि क्रोधाने राजाला शाप दिला, "तू ब्रह्मराक्षस होशील." राजा निर्दोष होता. त्यानेही उलट शाप देण्यासाठी हातात पाणी घेतले. पण राणी मदयंती हिने त्याला गुरूंना शाप देण्यापासून परावृत्त केले. ते शापोदक त्याने आपल्याच पायांवर टाकले आणि त्याचे पाय काळवंडले. म्हणून त्याला "कल्माषपाद" म्हणू लागले. नंतर सत्य कळल्यावर वसिष्ठांनी शापाची मुदत बारा वर्षांची केली.
ब्रह्मराक्षस झालेल्या राजाने अरण्यात भटकताना एका ब्राह्मणाला खाल्ले. त्या ब्राह्मणाच्या पत्नीने त्याला शाप दिला. बारा वर्षांनी शापमुक्त होऊन राजा पूर्वरूपात आला, पण ब्रह्महत्येचे पाप एका भयंकर आकृतीच्या रूपाने त्याच्या मागे लागले. अनेक तीर्थे आणि प्रायश्चित्ते करूनही ते सुटेना.
असा भटकत तो मिथिला नगरीत आला. तिथे त्याला गौतम ऋषी भेटले. राजाने त्यांच्या चरणी लोळण घेऊन आपली व्यथा सांगितली. गौतम ऋषी म्हणाले, "राजा, सर्व पापांचा नाश करणारे गोकर्ण क्षेत्र आहे. तिथे जाऊन महाबळेश्वराची पूजा कर. तुझे पाप निश्चित नष्ट होईल." राजाच्या मनात विश्वास निर्माण व्हावा म्हणून गौतमांनी त्याला एक कथा सांगितली.
एकदा गौतम ऋषी गोकर्णात असताना त्यांनी एक प्रसंग पाहिला. एक चांडाळ स्त्री पूर्वजन्मीच्या पापामुळे अत्यंत दुर्दशेत होती. ती वृद्ध, रोगी, अंध आणि भुकेने व्याकुळ होती. शिवरात्रीच्या दिवशी ती गोकर्णात भटकत होती. यात्रेकरूंकडे अन्न मागत असताना कोणीतरी तिच्या हातात बेलपत्र ठेवले. ते खाण्यासारखे नाही म्हणून तिने ते फेकून दिले, आणि ते नकळत शिवलिंगावर पडले. त्या दिवशी तिला अन्न न मिळाल्याने तिचा उपवासही घडला आणि रात्रभर भुकेने जागरणही घडले.
दुसऱ्या दिवशी तिने देह ठेवला. तेव्हा शिवगण दिव्य विमान घेऊन आले आणि तिला कैलासाला घेऊन गेले. गौतमांनी विचारले, "इतक्या पापी स्त्रीला ही सद्गती कशी?" शिवगणांनी सांगितले, "शिवरात्रीला गोकर्णात नकळत घडलेल्या उपवास, जागरण आणि बिल्वार्पणाचे हे फळ आहे."
ही कथा ऐकून मित्रसह राजा गोकर्णाला गेला. त्याने स्नान करून श्रद्धेने महाबळेश्वराची पूजा केली. त्याचे ब्रह्महत्येचे पाप नष्ट झाले आणि तो पुन्हा राज्यावर बसून धर्माने राज्य करू लागला.
बोध / शिकवण
- खऱ्या पश्चात्तापाने आणि क्षेत्रसेवेने महापातकही नष्ट होऊ शकते.
- नकळत घडलेली शिवसेवाही फळ देते, मग जाणीवपूर्वक केलेल्या भक्तीचे फळ किती मोठे असेल!
- क्रोधाला उत्तर क्रोधाने न देता संयम ठेवावा (राणीने राजाला गुरुशापापासून परावृत्त केले).
- संत-ऋषींचे मार्गदर्शन हेच पापमुक्तीचे दार उघडते.
पुढील अध्यायाशी संबंध
अशा पवित्र गोकर्णात श्रीपाद श्रीवल्लभ राहत असताना एका दुःखी ब्राह्मणी आणि तिच्या मंदबुद्धी मुलाची भेट होते. ती कथा पुढील अध्यायात येते.