श्रीगुरुचरित्र – अध्याय ९ : रजकाला राजपदाचा वर; कुरवपुरात श्रीपाद गुप्त
कांड: ज्ञानकांड | मुख्य पात्रे: श्रीपाद श्रीवल्लभ, रजक (धोबी) भक्त, एक यवन राजा (नदीवरील थाट) | स्थळ: कुरवपूर (कृष्णा नदीतीर)
पार्श्वभूमी
गोकर्णाहून श्रीपाद श्रीवल्लभ कृष्णा नदीतील बेटासारख्या कुरवपूर क्षेत्री येऊन राहिले. इथे घडलेली रजकाची कथा पुढे अध्याय ५० मध्ये बिदरच्या बादशहाच्या रूपाने पूर्ण होते. म्हणून ही कथा ग्रंथातील दोन टोकांना जोडणारी आहे.
सविस्तर कथा
कुरवपुरात श्रीपाद श्रीवल्लभ रोज कृष्णा नदीत स्नानासाठी जात. त्याच घाटावर एक रजक (धोबी) कपडे धुण्याचे काम करत असे. तो साधा, भोळा पण अत्यंत श्रद्धाळू होता. श्रीपादांना पाहताच तो रोज त्यांना साष्टांग नमस्कार करत असे, त्यांच्या येण्याजाण्याच्या वाटेची स्वच्छता करत असे आणि मनोभावे त्यांची सेवा करत असे.
एके दिवशी श्रीपाद त्याला म्हणाले, "तू रोज माझी सेवा करतोस. आता इतके कष्ट करू नकोस. तुझे कल्याण होईल." रजकाने काहीच मागितले नाही, तो फक्त सेवेतच समाधान मानत होता.
काही दिवसांनी एक प्रसंग घडला. एके दिवशी नदीत एक यवन (मुसलमान) राजा आपल्या स्त्रिया, सेवक आणि लवाजम्यासह नौकाविहार करत आला. वाद्ये वाजत होती, नौका सजलेल्या होत्या, राजाभोवती सेवकांची गर्दी होती. रजकाने हे वैभव पाहिले. त्याच्या मनात सहजच विचार आला, "किती सुखी आहे हा राजा! एवढे वैभव, एवढी सत्ता. माझे आयुष्य मात्र कपडे धुण्यातच चालले आहे."
श्रीपादांनी अंतर्ज्ञानाने त्याच्या मनातील हा विचार ओळखला. त्यांनी रजकाला बोलावून विचारले, "तुझ्या मनात राजसुखाची इच्छा आली आहे ना?" रजक लाजला, पण त्याने खरे सांगितले, "होय स्वामी, क्षणभर मनात तसा विचार आला." श्रीपाद म्हणाले, "मनातील वासना अपूर्ण राहिली तर पुढील जन्मी तीच बंधन होते. ती पूर्ण झालीच पाहिजे. तू आता वृद्ध झाला आहेस. पुढील जन्मी तू यवनकुळात जन्म घेऊन राजा होशील आणि राजसुख भोगशील."
रजक घाबरला आणि म्हणाला, "स्वामी, राजवैभवात मी तुम्हाला विसरून जाईन. तसे होऊ देऊ नका. त्या जन्मीही मला तुमचे दर्शन घडावे." श्रीपादांनी त्याला वचन दिले, "तू राजा झाल्यावर मी तुला पुन्हा भेटेन आणि तुझा उद्धार करीन." पुढील कथाक्रमानुसार तो रजक बिदरच्या राजघराण्यात जन्मला आणि बादशहा झाला. श्रीपादांचे वचन पुढील अवतारात, म्हणजे श्री नृसिंह सरस्वतींच्या रूपात, पूर्ण झाले (अध्याय ५० पहा).
यानंतर काही काळ श्रीपाद श्रीवल्लभ कुरवपुरात भक्तांवर कृपा करत राहिले. आपले अवतारकार्य पूर्ण झाल्यावर त्यांनी कृष्णा नदीत गुप्त होण्याचे ठरवले. परंपरेनुसार आश्विन वद्य द्वादशीला (गुरुद्वादशी) ते कृष्णेच्या प्रवाहात अदृश्य झाले. पण ते भक्तांसाठी अदृश्य रूपाने कुरवपुरात सदैव राहतात, अशी भक्तांची श्रद्धा आहे.
सिद्धमुनी सांगतात, "श्रीपाद देहाने गुप्त झाले तरी जे त्यांचे स्मरण करतात, त्यांच्या हाकेला ते आजही धावून येतात."
बोध / शिकवण
- मनात उठलेली छोटीशी वासनाही जन्मांतराचे कारण ठरू शकते. म्हणून मनावर लक्ष ठेवावे.
- निःस्वार्थ सेवा कधीही वाया जात नाही. गुरू तिचे फळ अनेक जन्मांपर्यंत सांभाळतात.
- गुरू भक्ताला सोडत नाहीत. ते जन्मांतरापर्यंत त्याचा पाठपुरावा करतात.
- गुरूंचा देह गुप्त झाला तरी गुरुतत्त्व सदैव उपस्थित असते.
पारायण / श्रद्धा
आश्विन वद्य द्वादशी (गुरुद्वादशी) हा श्रीपाद श्रीवल्लभांचा गुप्त होण्याचा दिवस म्हणून कुरवपूर आणि इतर दत्तस्थानांमध्ये पाळला जातो. त्या दिवशी या अध्यायाचे वाचन केले जाते.
पुढील अध्यायाशी संबंध
श्रीपाद गुप्त झाले तरी ते भक्तांच्या हाकेला धावतात, याचे उदाहरण म्हणून पुढील अध्यायात वल्लभेश ब्राह्मणाची कथा येते.