श्रीगुरुचरित्र – अध्याय १४ : सायंदेव व क्रूर यवन राजा
कांड: ज्ञानकांड | मुख्य पात्रे: श्री नृसिंह सरस्वती, सायंदेव, क्रूर यवन राजा | स्थळ: गोदावरीतीर, यवन राजाचा दरबार
पार्श्वभूमी
मागील अध्यायात सायंदेव श्रीगुरूंचा भक्त झाला. पण तो एका क्रूर यवन राजाच्या सेवेत होता. हा अध्याय गुरुभक्ताच्या रक्षणाचा आणि "मी पाठीशी आहे" या अभयवचनाचा आहे. म्हणून गुरुचरित्रातील सर्वाधिक वाचला जाणारा हा अध्याय मानला जातो.
सविस्तर कथा
सिद्धमुनी सांगतात, ज्या यवन राजाच्या सेवेत सायंदेव होता, तो राजा अतिशय क्रूर होता. ब्राह्मणांबद्दल त्याच्या मनात द्वेष होता. परंपरेनुसार तो दर वर्षी एका ब्राह्मणाचा वध करत असे, असेही वर्णन येते. त्याने सायंदेवाला दरबारात बोलावणे पाठवले. सायंदेवाला कळून चुकले की राजाच्या मनात आपल्याला ठार मारण्याचा हेतू आहे.
भयभीत झालेला सायंदेव धावत श्रीगुरूंकडे आला. त्यांच्या चरणी लोळण घेऊन तो म्हणाला, "स्वामी, राजाने मला बोलावले आहे. तो मला जिवंत सोडणार नाही. माझे काय होईल? माझे घर, माझी मुले यांचे काय?"
श्रीगुरूंनी शांतपणे त्याच्या मस्तकावर आपला वरदहस्त ठेवला आणि म्हणाले, "सायंदेवा, भिऊ नकोस. निर्भय होऊन जा. राजा तुझे काहीही वाकडे करू शकणार नाही. उलट तो तुझा सन्मान करील. तू सुखरूप परत येशील. मी इथेच तुझी वाट पाहत आहे. परत आल्यावर तू मला भेटशील." श्रीगुरूंच्या या शब्दांनी सायंदेवाच्या मनातील भीती नाहीशी झाली. गुरुवचनावर पूर्ण विश्वास ठेवून तो राजदरबाराकडे निघाला.
सायंदेव दरबारात पोहोचला. त्याला पाहताच राजा संतापला. पण त्याच क्षणी राजाची अवस्था बदलली. त्याला सायंदेवाच्या जागी एक उग्र, तेजस्वी रूप दिसू लागले. ते भयंकर रूप आपल्याला शिक्षा करायला आले आहे असे त्याला भासले. राजा घाबरून उठला आणि आत महालात निघून गेला. (परंपरेनुसार तो अंतःपुरात जाऊन झोपला असता स्वप्नातही एक ब्राह्मण त्याला दंड देत आहे असे त्याला दिसले.) तो दचकून जागा झाला आणि त्याचे अंग थरथरू लागले.
भानावर आल्यावर राजाला कळून चुकले की हा सामान्य ब्राह्मण नाही, याच्या पाठीशी कोणती तरी दैवी शक्ती आहे. त्याने बाहेर येऊन सायंदेवाला नमस्कार केला, क्षमा मागितली आणि त्याचा मोठा सत्कार केला. वस्त्रे, अलंकार आणि धन देऊन त्याला सन्मानाने निरोप दिला. ज्याला मृत्यूचे बोलावणे वाटत होते, त्यातून सायंदेव सन्मान घेऊन परत आला.
सायंदेव तसाच धावत श्रीगुरूंकडे आला. आनंदाश्रूंनी त्याने त्यांचे चरण धुतले आणि सर्व वृत्तांत सांगितला. तो म्हणाला, "स्वामी, आता मला संसाराची, नोकरीची इच्छा नाही. मला तुमच्या सेवेत राहू द्या. मी तुमच्याबरोबर येतो." श्रीगुरू म्हणाले, "आता नको. मी दक्षिणेकडे जात आहे. तू घरी जाऊन कुटुंबाचे पालन कर. काही वर्षांनी मी भीमा-अमरजा संगमी गाणगापूर येथे राहीन. तेव्हा तू कुटुंबासह मला भेटायला ये." सायंदेवाने हे वचन मनात ठेवले. पुढे अध्याय ४१ मध्ये तो वृद्धावस्थेत गाणगापूरला येतो आणि हे वचन पूर्ण होते.
सिद्धमुनी नामधारकाला सांगतात, "पाहिलेस, ज्याच्या मस्तकावर गुरूंचा हात आहे त्याला राजाचे, काळाचे, कोणाचेच भय नाही."
बोध / शिकवण
- गुरूंचा वरदहस्त असेल तर कोणतीही सत्ता भक्ताचे अहित करू शकत नाही.
- संकटात भीतीने खचण्याऐवजी गुरूंकडे धाव घ्यावी आणि त्यांच्या वचनावर पूर्ण विश्वास ठेवावा.
- भय हे अश्रद्धेचे लक्षण आहे. श्रद्धा निर्भयता देते.
- गुरू भक्ताला कर्तव्यापासून पळायला सांगत नाहीत. ते कर्तव्य करण्याचे बळ देतात.
पारायण / श्रद्धा
संकटनिवारणासाठी गुरुचरित्रातील हा सर्वात प्रसिद्ध अध्याय आहे. सरकारी त्रास, शत्रुभय, न्यायालयीन संकट, नोकरीतील अडचणी किंवा अचानक आलेले मोठे संकट अशा प्रसंगी भक्त हा अध्याय रोज वाचतात. काही जण संकट टळेपर्यंत रोज एक, तीन किंवा अकरा वेळा पठण करतात. "स्वामी म्हणती सायंदेवा, भय सोडूनि जावे" या भावाच्या ओव्या भक्तांच्या विशेष आवडीच्या आहेत. अनेक भक्त नित्यपाठात फक्त हाच अध्याय ठेवतात.
पुढील अध्यायाशी संबंध
सायंदेवाचा निरोप घेऊन श्रीगुरू शिष्यांना तीर्थयात्रेला पाठवतात आणि स्वतः परळी वैजनाथ येथे गुप्तपणे राहतात. ही कथा पुढील अध्यायात येते.