श्रीगुरुचरित्र – अध्याय १६ : भिलवडी – गुरुभक्तीचा उपदेश
कांड: ज्ञानकांड | मुख्य पात्रे: श्री नृसिंह सरस्वती, गुरुशोधक ब्राह्मण, (कथेतील) धौम्य ऋषी व त्यांचे शिष्य आरुणी, उपमन्यु, बिद | स्थळ: भिलवडी (भुवनेश्वरी), कृष्णा नदीतीर
पार्श्वभूमी
परळी वैजनाथ येथे गुप्तपणे राहिल्यानंतर श्रीगुरू कृष्णा नदीच्या तीरावरील भिलवडी येथे आले. तिथे भुवनेश्वरी देवीचे स्थान आहे. या अध्यायातील उपदेश एका भटकणाऱ्या ब्राह्मणाच्या प्रश्नातून आणि त्याला मिळालेल्या उत्तरातून उलगडतो.
सविस्तर कथा
सिद्धमुनी सांगतात, श्रीगुरू भिलवडी येथे कृष्णातीरी एका वृक्षाखाली राहत होते. एके दिवशी एक ब्राह्मण तिथे आला. तो अनेक दिवस गावोगाव भटकत होता. त्याच्या चेहऱ्यावर थकवा आणि मनात अस्वस्थता होती. श्रीगुरूंना पाहताच तो त्यांच्या चरणी पडला आणि रडू लागला.
श्रीगुरूंनी विचारले, "तू कोण? इतका व्याकुळ का आहेस?" ब्राह्मण म्हणाला, "स्वामी, मला ज्ञान हवे आहे, मनःशांती हवी आहे. मी एका गुरूंची काही काळ सेवा केली, पण मला समाधान मिळाले नाही. मग दुसरीकडे गेलो, तिसरीकडे गेलो. आता मला कळत नाही की खरा गुरू कोण आणि मला ज्ञान कसे मिळेल."
श्रीगुरू स्मित करून म्हणाले, "बाळा, दोष गुरूंचा नाही, तुझ्या मनाचा आहे. ज्याच्या मनात गुरूंबद्दल संशय असतो त्याला कोणत्याच गुरूकडून ज्ञान मिळत नाही. गुरू एकच असतो. त्याला प्रत्यक्ष परमेश्वर मानून त्याची दृढ श्रद्धेने सेवा केली तर ज्ञान आपोआप प्रकट होते. सेवा करताना फळाची घाई करू नये." ब्राह्मणाने विचारले, "स्वामी, अशी गुरुसेवा कशी असते?" तेव्हा श्रीगुरूंनी त्याला प्राचीन काळातील धौम्य ऋषी आणि त्यांच्या शिष्यांची कथा सांगितली.
धौम्य ऋषींचा पहिला शिष्य आरुणी. एकदा मुसळधार पावसात गुरूंच्या शेताचा बांध फुटू लागला. धौम्यांनी आरुणीला पाणी अडवायला पाठवले. आरुणीने माती टाकून पाहिले, पण पाणी थांबेना. शेवटी तो स्वतःच त्या फुटलेल्या बांधात आडवा झोपला आणि रात्रभर पाणी अडवून राहिला. सकाळी आरुणी परत आला नाही म्हणून धौम्य शोधत आले आणि त्याला हाक मारली. गुरूंचा आवाज ऐकताच तो उठून आला. त्याच्या निष्ठेवर प्रसन्न होऊन धौम्यांनी त्याला आशीर्वाद दिला आणि सर्व विद्या त्याच्या ठायी प्रकट झाल्या. बांधातून उठून आला म्हणून त्याला उद्दालक असे नाव मिळाले.
दुसरा शिष्य उपमन्यु. त्याला गुरूंनी गाई राखायचे काम दिले. तो भिक्षा मागून जेवत असे. गुरूंनी सांगितले, "भिक्षा मला आणून दे." मग तो दुसऱ्यांदा भिक्षा मागू लागला. गुरूंनी तेही थांबवले. मग तो गाईंचे दूध पिऊ लागला, तेही गुरूंनी निषिद्ध केले. वासरांच्या तोंडाचा फेस खाऊ लागला, तेही थांबवले. शेवटी भुकेने व्याकुळ होऊन त्याने रुईची पाने खाल्ली आणि त्याची दृष्टी गेली. आंधळा होऊन तो एका विहिरीत पडला. गुरू शोधत आले, तेव्हा त्यांनी त्याला अश्विनीकुमारांची स्तुती करायला सांगितले. अश्विनीकुमार प्रकट झाले आणि त्यांनी त्याला खायला एक पदार्थ दिला. पण उपमन्यु म्हणाला, "गुरूंना अर्पण केल्याशिवाय मी खाणार नाही." त्याची ही गुरुनिष्ठा पाहून अश्विनीकुमारांनी त्याला दृष्टी दिली आणि गुरूंनी त्याला सर्व विद्या दिल्या.
तिसरा शिष्य बिद (वेद). त्याने गुरुगृही बैलाप्रमाणे कष्टाची कामे केली. शीत-उष्ण, भूक-तहान सहन करून कधीही तक्रार केली नाही. गुरूंच्या कृपेने तोही ज्ञानी झाला.
कथा संपवून श्रीगुरू ब्राह्मणाला म्हणाले, "अशी सेवा असेल तर गुरूंना शोधत भटकावे लागत नाही. गुरूच शिष्याला शोधत येतात." ब्राह्मणाचे डोळे उघडले. त्याने आपल्या चंचलपणाबद्दल पश्चात्ताप केला. श्रीगुरूंनी त्याच्या मस्तकावर हात ठेवला. त्याच्या मनातील संशय नाहीसे झाले, त्याला ज्ञानप्रकाश लाभला आणि तो एकनिष्ठ गुरुभक्त झाला.
बोध / शिकवण
- गुरू एकच असावा. वारंवार गुरू बदलणारा कोठेच स्थिर होत नाही.
- गुरुसेवेत फळाची घाई नको, निष्ठा आणि धीर हवा.
- गुरूंची आज्ञा कठीण वाटली तरी तिच्यामागे शिष्याचे कल्याणच असते.
- देवांनी दिलेले वरदानही गुरूंना अर्पण केल्याशिवाय स्वीकारू नये, इतकी निष्ठा ठेवावी.
पुढील अध्यायाशी संबंध
भिलवडीजवळच, कृष्णेच्या पलीकडील औदुंबर येथे श्रीगुरू चातुर्मास करतात. तिथे भुवनेश्वरी देवीने पाठवलेल्या एका मंदबुद्धी ब्राह्मणाचा उद्धार होतो. ती कथा पुढील अध्यायात येते.