श्रीगुरुचरित्र – अध्याय ५० : बिदरच्या बादशहाची व्याधी दूर
कांड: भक्तिकांड | मुख्य पात्रे: श्रीगुरू नृसिंह सरस्वती, बिदरचा बादशहा (पूर्वजन्मीचा श्रीपादांचा भक्त रजक), त्याला मार्ग दाखवणारा ब्राह्मण, गाणगापूरचे शिष्य व ग्रामस्थ | स्थळ: बिदर, गाणगापूर (संगम व मठ)
पार्श्वभूमी
अध्याय ९ मध्ये कुरवपूर येथे श्रीपाद श्रीवल्लभांचा एक एकनिष्ठ रजक (धोबी) भक्त होता. नदीवर राजाचा थाट पाहून त्याच्या मनात राजसुखाची इच्छा आली आणि श्रीपादांनी त्याला "पुढील जन्मी राजा होशील आणि त्या वेळी पुन्हा माझे दर्शन होईल" असा वर दिला होता. सिद्धमुनी नामधारकाला सांगतात की तोच रजक आता बिदरचा बादशहा म्हणून जन्मला होता आणि दत्तप्रभूंचे ते वचन पूर्ण करणारा हा अध्याय आहे.
सविस्तर कथा
बिदरचा बादशहा पराक्रमी आणि वैभवशाली होता. पण त्याच्या मांडीवर एक मोठे स्फोटक (गळू) झाले होते. राजवैद्य, हकीम, अनेक औषधे करून झाली, पण वेदना कमी होत नव्हत्या. सिंहासनावर बसलेला बादशहा आतून व्याकूळ होता. पूर्वपुण्याईमुळे त्याच्या मनात हिंदू साधुसंतांविषयी आदर होता.
एके दिवशी एक ब्राह्मण त्याला भेटला. बादशहाची व्यथा ऐकून तो म्हणाला, "जहाँपनाह, गाणगापुरात भीमा-अमरजा संगमावर एक महान संन्यासी आहेत. त्यांच्या दर्शनाने असाध्य रोगही बरे होतात. आपण त्यांच्याकडे जावे." बादशहाने त्वरित प्रवासाची तयारी केली आणि लवाजम्यासह गाणगापूरकडे निघाला.
गाणगापूरला पोहोचल्यावर त्याने कळले की श्रीगुरू संगमावर आहेत. तो पालखीतून उतरला, बादशाही थाट मागे ठेवला आणि नम्रपणे पायी संगमाकडे गेला. श्रीगुरूंना पाहताच त्याने दुरूनच नमस्कार घातला.
श्रीगुरूंनी त्याच्याकडे पाहिले आणि हसून म्हणाले, "रजका, इतके दिवस कुठे होतास? बऱ्याच दिवसांनी भेटलास." हे शब्द ऐकताच बादशहा थबकला. त्याच क्षणी त्याला पूर्वजन्माची आठवण झाली: कुरवपूरचा नदीतीर, श्रीपादांची वस्त्रे धुणे, राजाचा थाट पाहून मनात आलेली इच्छा आणि श्रीपादांनी दिलेला वर. तो धावत जाऊन श्रीगुरूंच्या चरणी पडला आणि म्हणाला, "स्वामी, मी तोच तुमचा रजक! तुमच्या वराने राजा झालो, पण राज्यवैभवात तुम्हाला विसरलो."
श्रीगुरू म्हणाले, "तुझी मांडी दाखव." बादशहाने स्फोटक दाखवले. श्रीगुरूंनी त्याकडे कृपादृष्टीने पाहिले आणि पाहता पाहता ते गळू नाहीसे झाले. वर्षानुवर्षांची वेदना क्षणात संपली. बादशहाचे डोळे भरून आले.
बादशहाने हट्ट धरला, "स्वामी, एकदा तरी माझ्या राजधानीला, बिदरला चला. माझे राज्य पावन करा." श्रीगुरूंनी आधी विचार केला, कारण यवनराजाच्या राजधानीला संन्याशाने जाणे लोकांना विचित्र वाटेल. पण भक्ताच्या आर्त प्रेमापोटी ते तयार झाले. बादशहाने श्रीगुरूंना मोठ्या सन्मानाने पालखीत बसवले आणि स्वतः पालखीबरोबर पायी चालत, बिदरपर्यंत मिरवणुकीने नेले. सारे शहर सजवले होते. राजवाड्यात श्रीगुरूंचा सत्कार झाला आणि बादशहाने आपले सारे वैभव त्यांच्या चरणी अर्पण केले.
श्रीगुरूंनी बादशहाला उपदेश केला की प्रजेचे पालन धर्माने कर, गाई, ब्राह्मण आणि सज्जनांना पीडा देऊ नकोस, आणि राजवैभव अनित्य आहे हे लक्षात ठेव. त्यानंतर बादशहाचा निरोप घेऊन श्रीगुरू गाणगापूरला परतले.
परतल्यावर श्रीगुरूंनी शिष्यांशी बोलताना सांगितले, "आता हा यवन राजाही इथे येऊ लागला. यापुढे इथे गर्दी वाढेल, अनेक प्रकारचे लोक येतील. आता आम्ही गुप्त होण्याचा विचार करतो. श्रीशैलाच्या यात्रेच्या निमित्ताने आम्ही निघू."
सिद्धमुनी म्हणाले, "नामधारका, श्रीपादांनी कुरवपुरात दिलेले वचन श्रीगुरूंनी शेकडो वर्षांनी नृसिंह सरस्वती रूपात पूर्ण केले. दत्तप्रभूंचे वचन जन्मांतरानेही खोटे ठरत नाही."
बोध / शिकवण
- गुरूंचे वचन जन्मांतरानंतरही पूर्ण होते; श्रीपाद आणि नृसिंह सरस्वती हे एकच दत्ततत्त्व आहे.
- वैभवात गुरूला विसरणे सहज घडते; दुःख पुन्हा गुरुचरणी आणते.
- गुरूंची कृपा जात, धर्म किंवा पद पाहत नाही.
- मनात धरलेली इच्छा पुढच्या जन्माची दिशा ठरवते; म्हणून इच्छा शुद्ध असावी.
पारायण / श्रद्धा
असाध्य शारीरिक व्याधी दूर होण्यासाठी अनेक भक्त हा अध्याय श्रद्धेने वाचतात.
पुढील अध्यायाशी संबंध
बादशहाच्या प्रसंगानंतर गुप्त होण्याचा निश्चय केलेले श्रीगुरू पुढील अध्यायात श्रीशैलाला जाऊन कर्दळीवनात अदृश्य होतात.