श्रीगुरुचरित्र – अध्याय २ : गुरुमहिमा – दीपक शिष्याची गुरुसेवा
कांड: ज्ञानकांड | मुख्य पात्रे: सिद्धमुनी, नामधारक, ब्रह्मदेव, कली, वेदधर्म ऋषी, शिष्य दीपक, श्रीशंकर, श्रीविष्णू | स्थळ: गोदावरीतीरी आश्रम, काशी
पार्श्वभूमी
पहिल्या अध्यायात नामधारकाने विचारले, "मी गुरूंना शरण असूनही दुःख का भोगतो?" त्याचे उत्तर देताना सिद्धमुनी गुरूचे खरे स्वरूप आणि गुरुसेवेचा महिमा सांगतात.
सविस्तर कथा
सिद्धमुनी सांगतात, "बाळा, गुरू म्हणजेच ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश. ज्याची गुरूंवर दृढ निष्ठा असते त्याला कोणतेही भय उरत नाही. पण मनात संशय असेल तर दुःख टळत नाही." हा भाव स्पष्ट करण्यासाठी ते एक प्राचीन संवाद सांगतात.
द्वापारयुग संपून कलियुग सुरू होण्याची वेळ आली. तेव्हा ब्रह्मदेवांनी कलीला बोलावून पृथ्वीवर जायला सांगितले. कलीने आपले स्वरूप सांगितले. तो अधर्म, कलह, निंदा आणि लोभ यांचा आश्रय आहे. मग त्याने विचारले, "पृथ्वीवर मी कोणाला त्रास देऊ नये?" ब्रह्मदेव म्हणाले, "जे गुरुभक्त आहेत, गुरुसेवेत रत आहेत, त्यांना तू स्पर्शही करू शकणार नाहीस." कलीने गुरुमहिमा विचारला, तेव्हा ब्रह्मदेवांनी त्याला वेदधर्म आणि दीपक यांची कथा सांगितली.
गोदावरीतीरी अंगिरस ऋषींच्या आश्रमपरंपरेत वेदधर्म नावाचे विद्वान ऋषी होते. त्यांचे अनेक शिष्य होते. एके दिवशी वेदधर्मांनी सर्व शिष्यांना बोलावून सांगितले, "मागील जन्मांतील काही पापकर्मांचे फळ मला अजून भोगायचे आहे. ते मी या जन्मीच भोगून संपवणार आहे. त्यासाठी मला कुष्ठरोग आणि अंधत्व येईल. त्या काळात माझी सेवा कोण करील?" सर्व शिष्य गप्प बसले. पण दीपक नावाचा शिष्य पुढे आला आणि म्हणाला, "गुरुदेव, मी आपली सेवा करीन. त्याहूनही आपल्या पापाचे फळ मीच भोगतो, आपण मुक्त व्हा." वेदधर्म म्हणाले, "स्वतःचे कर्म स्वतःच भोगावे लागते. तू फक्त माझी सेवा कर."
त्यानंतर वेदधर्म ऋषी दीपकासह काशी क्षेत्री गेले. तिथे ठरल्याप्रमाणे त्यांना कुष्ठरोग झाला, देहावर जखमा झाल्या आणि दृष्टी गेली. रोगाच्या वेदनांनी त्यांचा स्वभाव अतिशय चिडखोर झाला. दीपक भिक्षा मागून अन्न आणी, तर ते "हे कमी आहे, हे बेचव आहे" म्हणून त्याला रागवत, कधी मारत, शिव्या देत. तरीही दीपक कधी कंटाळला नाही. तो गुरूंच्या जखमा धुई, शुश्रूषा करी, त्यांना स्नान घालून भोजन देई. गुरू हेच त्याचे दैवत होते. अशा प्रकारे त्याने दीर्घकाळ अखंड सेवा केली.
ही एकनिष्ठ सेवा पाहून काशीविश्वेश्वर प्रसन्न झाले. त्यांनी प्रत्यक्ष प्रकट होऊन दीपकाला सांगितले, "वर माग." दीपकाने उत्तर दिले, "गुरूंच्या आज्ञेशिवाय मी काही मागणार नाही." तो गुरूंकडे विचारायला गेला. वेदधर्म म्हणाले, "माझ्यासाठी काही मागू नकोस. माझे कर्म मलाच भोगू दे." दीपकाने शंकराला वर घेण्यास नम्रपणे नकार दिला.
शंकरांनी हा प्रसंग श्रीविष्णूंना सांगितला. विष्णूही दीपकाची गुरुनिष्ठा पाहून प्रसन्न झाले आणि त्याला वर देण्यासाठी आले. दीपक म्हणाला, "देवा, जर वर द्यायचाच असेल तर एवढाच द्या की माझी गुरुसेवा अखंड चालू राहो आणि गुरुचरणी माझी भक्ती दृढ होवो." हे ऐकून विष्णू म्हणाले, "जो गुरूंची सेवा करतो, त्याने आम्हा सर्व देवांची सेवा केल्यासारखे आहे."
शेवटी वेदधर्म ऋषींनी आपले खरे स्वरूप प्रकट केले. त्यांचा रोग नाहीसा झाला. ही खरे तर दीपकाच्या निष्ठेची परीक्षा होती. प्रसन्न होऊन त्यांनी दीपकाला आशीर्वाद दिला की तो सर्व विद्यांमध्ये पारंगत होईल आणि ज्ञानसिद्धी पावेल.
ही कथा ऐकून कली नम्र झाला. सिद्धमुनी नामधारकाला सांगतात, "अशी निष्ठा असेल तर दुःख टिकत नाही. तुझ्या मनातील संशय सोडून दे."
बोध / शिकवण
- गुरू हे त्रिमूर्तीस्वरूप आहेत. गुरुसेवा केली की सर्व देवांची सेवा होते.
- खरा शिष्य परीक्षेच्या काळातही सेवा सोडत नाही.
- देवांनी स्वतः वर देऊ केला तरी गुरूंची आज्ञा सर्वोच्च मानावी.
- गुरुभक्ताला कलीचे (अधर्माचे) भय नसते.
- दुःखाचे मूळ बहुधा श्रद्धेतील अपुरेपणा असतो.
पुढील अध्यायाशी संबंध
"गुरू त्रिमूर्ती आहेत, तर देव अवतार का घेतात?" हा प्रश्न पुढे येतो. त्याचे उत्तर अंबरीष-दुर्वास कथेतून मिळते.