श्रीगुरुचरित्र – अध्याय ३ : अंबरीष–दुर्वास कथा
कांड: ज्ञानकांड | मुख्य पात्रे: सिद्धमुनी, नामधारक, राजा अंबरीष, दुर्वास ऋषी, श्रीविष्णू, सुदर्शन चक्र | स्थळ: अंबरीषाची राजधानी (अयोध्या-परंपरा)
पार्श्वभूमी
गुरुमहिमा ऐकून नामधारक विचारतो, "परमात्मा तर निर्गुण आणि सर्वशक्तिमान आहे, मग तो पुन्हा पुन्हा अवतार का घेतो? आणि कलियुगात श्रीदत्तात्रेयांनी मानवरूपात अवतार का घेतला?" याचे उत्तर देताना सिद्धमुनी भक्तवत्सल भगवंताची अंबरीष कथा सांगतात.
सविस्तर कथा
सूर्यवंशात अंबरीष नावाचा धर्मनिष्ठ राजा होता. तो विष्णुभक्त होता आणि एकादशीव्रत अत्यंत निष्ठेने पाळत असे. एकादशीला उपवास करून द्वादशीला ठरलेल्या मुहूर्तावर पारणे करण्याचा त्याचा नियम कधीच मोडत नसे. त्याची भक्ती पाहून भगवंतांनी त्याच्या रक्षणासाठी सुदर्शन चक्र नेमले होते.
एकदा द्वादशीच्या दिवशी अंबरीष पारण्याच्या तयारीत असताना क्रोधासाठी प्रसिद्ध असलेले दुर्वास ऋषी शिष्यांसह आले. राजाने त्यांचे स्वागत करून त्यांना भोजनाचे आमंत्रण दिले. दुर्वास म्हणाले, "आम्ही नदीवर स्नान आणि आह्निक करून येतो." असे सांगून ते गेले, पण बराच वेळ परत आले नाहीत.
इकडे द्वादशी संपत आली होती. द्वादशी संपण्यापूर्वी पारणे केले नाही तर व्रतभंग होणार होता. पण अतिथी जेवण्यापूर्वी आपण जेवले तर अतिथीचा अपमान होणार होता. राजा धर्मसंकटात पडला. तेव्हा विद्वान ब्राह्मणांनी त्याला सल्ला दिला, "केवळ तीर्थ (जल) प्राशन करून पारणे करावे. जलप्राशन हे भोजनही मानले जाते आणि उपवासही मानला जातो." त्याप्रमाणे राजाने भगवंताचे स्मरण करून थोडे जल प्राशन केले.
स्नान करून परत आलेल्या दुर्वासांना हे अंतर्ज्ञानाने समजले. ते अतिशय क्रोधित झाले. "मला आमंत्रण देऊन माझ्याआधी पारणे केलेस!" असे म्हणून त्यांनी आपली जटा उपटून जमिनीवर आपटली आणि त्यातून एक भयंकर कृत्या निर्माण झाली. ती राजाला मारायला धावली. अंबरीष हात जोडून शांत उभा राहिला. त्याने भगवंताचे स्मरण केले. तेवढ्यात सुदर्शन चक्राने त्या कृत्येचा नाश केला आणि ते दुर्वासांच्या मागे लागले.
भयभीत दुर्वास त्रैलोक्यात धावू लागले. ते ब्रह्मदेवांकडे गेले, शंकरांकडे गेले, पण "हे विष्णूंचे चक्र आहे, आम्ही काही करू शकत नाही" असे उत्तर मिळाले. शेवटी ते श्रीविष्णूंकडे शरण गेले. भगवंत म्हणाले, "ऋषिवर्य, मी भक्तांच्या अधीन आहे. माझे हृदय भक्तांनी व्यापले आहे. तुम्ही ज्याचा अपराध केला त्या अंबरीषालाच शरण जा."
दुर्वास परत अंबरीषाकडे आले. इतका काळ राजाने अन्नग्रहण केले नव्हते, तो ऋषींची वाट पाहत उभा होता. ऋषींना पाहताच त्याने सुदर्शनाची स्तुती करून त्याला शांत होण्याची प्रार्थना केली. चक्र शांत झाले. राजाने दुर्वासांना आदराने भोजन घातले.
गुरुचरित्रातील परंपरेनुसार या प्रसंगी दुर्वासांनी भक्ताला "अनेक जन्म घ्यावे लागतील" असा शाप दिला होता. भक्ताला दुःख होऊ नये म्हणून भगवंतांनी तो शाप स्वतःवर घेतला. "माझ्या भक्ताचे जन्म मीच घेईन" असे म्हणून त्यांनी तो स्वीकारला. यामुळेच भगवंत युगायुगात दशावतार आणि इतर अवतार घेऊन पृथ्वीवर येतात आणि धर्मरक्षण करतात.
सिद्धमुनी सांगतात, "म्हणूनच कलियुगात भक्तांच्या उद्धारासाठी तोच परमात्मा श्रीदत्तरूपाने आणि पुढे श्रीपाद श्रीवल्लभ व श्री नृसिंह सरस्वती या रूपाने प्रकट झाला."
बोध / शिकवण
- भगवंत भक्ताधीन आहे. भक्ताच्या रक्षणासाठी तो स्वतः कष्ट स्वीकारतो.
- व्रत आणि अतिथिधर्म या दोन्हींचा मान राखण्यासाठी विवेक आणि शास्त्रज्ञांचा सल्ला घ्यावा.
- क्रोध तपस्व्यालाही संकटात टाकतो. क्षमा आणि नम्रता भक्ताचे बळ आहे.
- अवतारांचे प्रयोजन भक्तरक्षण आणि धर्मसंस्थापना हे आहे.
पुढील अध्यायाशी संबंध
अवतारांचे प्रयोजन समजल्यावर सिद्धमुनी पुढील अध्यायात सृष्टिक्रम आणि अत्रि-अनसूयेच्या घरी झालेला दत्तजन्म सांगतात.