श्रीगुरुचरित्र – अध्याय ५ : श्रीपाद श्रीवल्लभ अवतार (पीठापूर)
कांड: ज्ञानकांड | मुख्य पात्रे: आपळराज, सुमता, श्रीदत्तात्रेय (अतिथीरूपात), श्रीपाद श्रीवल्लभ, त्यांचे दोन अपंग बंधू | स्थळ: पीठापूर (आंध्र प्रदेश)
पार्श्वभूमी
दत्तजन्माची कथा सांगून झाल्यावर सिद्धमुनी कलियुगात धर्माचा ऱ्हास झाल्यावर दत्तात्रेयांनी घेतलेल्या पहिल्या अवताराकडे, म्हणजे श्रीपाद श्रीवल्लभांकडे वळतात.
सविस्तर कथा
कलियुगात धर्माचा लोप होऊ लागला, ब्राह्मण आपले आचार विसरू लागले आणि अधर्म वाढला. तेव्हा धर्मरक्षणासाठी श्रीदत्तात्रेयांनी मानवरूपात अवतार घेण्याचे ठरवले.
पूर्व समुद्रकिनारी पीठापूर नावाचे क्षेत्र आहे. तिथे आपस्तंब शाखेचा आपळराज नावाचा सदाचारी ब्राह्मण आपल्या पत्नी सुमतेसह राहत होता. सुमता पतिव्रता आणि अतिथिसेवेत तत्पर होती. त्यांना अनेक मुले झाली, पण बहुतेक जगली नाहीत. जे दोन पुत्र जगले, त्यांपैकी एक पांगळा आणि एक आंधळा होता. यामुळे ते दांपत्य दुःखी होते.
एकदा आपळराजाच्या घरी श्राद्ध होते. ब्राह्मणांचे भोजन अजून व्हायचे होते. शास्त्रानुसार श्राद्धात ब्राह्मण जेवण्यापूर्वी इतर कोणाला अन्न देऊ नये. नेमक्या त्याच वेळी दत्तात्रेय एका अवधूत संन्याशाच्या रूपात दारी येऊन भिक्षा मागू लागले. सुमतेने विचार केला, "अतिथी हा प्रत्यक्ष परमेश्वरच. त्याला रिकाम्या हाती परत पाठवणे योग्य नाही." तिने पूर्ण श्रद्धेने त्यांना भिक्षा वाढली.
सुमतेची ही निष्ठा पाहून दत्तप्रभू प्रसन्न झाले. त्यांनी आपले खरे दत्तस्वरूप प्रकट केले आणि म्हणाले, "माते, वर माग." सुमता म्हणाली, "देवा, तुम्ही मला 'माते' म्हटले. ते वचन सत्य करा. मला तुमच्यासारखा ज्ञानी, लोकोद्धारक पुत्र द्या." दत्तप्रभूंनी "तथास्तु" म्हटले आणि सांगितले, "तुला पुत्र होईल. तो महान ज्ञानी असेल. पण तो सांगेल त्याप्रमाणे वागावे, त्याच्या मार्गात आडवे येऊ नये." असे सांगून ते अदृश्य झाले. सुमतेने हे सर्व पतीला सांगितले. श्राद्धाचा क्रम मोडला म्हणून आपळराज रागावला नाही, उलट प्रत्यक्ष दत्तदर्शन झाले म्हणून आनंदित झाला.
योग्य काळी सुमतेच्या पोटी एक तेजस्वी पुत्र जन्मला. तेच श्रीपाद श्रीवल्लभ. बालपणापासूनच त्यांच्यात विलक्षण तेज होते. सातव्या वर्षी त्यांची मुंज झाली आणि मुंजीनंतर लगेचच ते वेद, शास्त्रे आणि पुराणे अस्खलित सांगू लागले. गावातील विद्वान आश्चर्यचकित झाले.
श्रीपाद सोळा वर्षांचे झाल्यावर आईवडील त्यांच्या विवाहाचा विचार करू लागले. तेव्हा श्रीपाद म्हणाले, "मी विवाह करणार नाही. वैराग्य हीच माझी पत्नी. मी संन्यास घेऊन तीर्थाटनाला जाणार आहे." हे ऐकून सुमता शोकाकुल झाली. "आमचे दोन पुत्र अपंग आहेत, आमचा सांभाळ कोण करणार?" असे ती म्हणाली.
तेव्हा श्रीपादांनी आपल्या दोन्ही बंधूंकडे कृपादृष्टीने पाहिले. त्याच क्षणी पांगळा बंधू चालू लागला आणि आंधळ्याला दृष्टी आली. एवढेच नव्हे तर दोघेही विद्वान झाले. श्रीपाद म्हणाले, "हे दोघे तुमची सेवा करतील, त्यांना पुत्र-पौत्र होतील आणि तुमचा वंश वाढेल." आईला दत्तप्रभूंचे वचन आठवले आणि तिने मुलाला निरोप दिला.
यानंतर श्रीपाद श्रीवल्लभ घर सोडून काशी, बद्रिकाश्रम इत्यादी उत्तरेकडील तीर्थांची यात्रा करून दक्षिणेकडे गोकर्ण क्षेत्री आले.
बोध / शिकवण
- अतिथी हा परमेश्वराचे रूप आहे. श्रद्धेने केलेले अन्नदान थेट भगवंतापर्यंत पोहोचते.
- संतपुत्र कुटुंबाचा त्याग करतो, पण कुटुंबाचे कल्याणही साधतो.
- दत्तप्रभूंचे वचन कधीही खोटे ठरत नाही.
- वैराग्य हे संसारापेक्षा उच्च कर्तव्याचे बंधन आहे.
पुढील अध्यायाशी संबंध
श्रीपाद श्रीवल्लभ गोकर्णात आले असे ऐकताच नामधारक गोकर्ण क्षेत्राचा महिमा विचारतो. पुढील अध्यायात गोकर्ण महाबळेश्वराची कथा येते.