श्रीगुरुचरित्र – अध्याय ४ : दत्तजन्म
कांड: ज्ञानकांड | मुख्य पात्रे: अत्रि ऋषी, सती अनसूया, ब्रह्मदेव, श्रीविष्णू, श्रीशंकर, इंद्रादी देव | स्थळ: अत्रि ऋषींचा आश्रम
पार्श्वभूमी
अवतारांचे प्रयोजन सांगितल्यानंतर सिद्धमुनी आता दत्तसंप्रदायाचे मूळ असलेला श्रीदत्तात्रेयांचा जन्म सांगतात. श्रीपाद श्रीवल्लभ आणि श्री नृसिंह सरस्वती हे याच दत्तात्रेयांचे कलियुगातील अवतार आहेत.
सविस्तर कथा
सिद्धमुनी सृष्टीच्या प्रारंभापासून कथा सांगतात. प्रलयानंतर परमात्म्याच्या इच्छेने ब्रह्मदेव प्रकट झाले आणि त्यांनी सृष्टी रचली. कृत, त्रेता, द्वापार आणि कली या चार युगांचे स्वरूप, धर्माचे चार पाय आणि युगानुसार होणारा धर्माचा ऱ्हास यांचे वर्णन येते. ब्रह्मदेवांनी आपल्या मनापासून सप्तर्षी निर्माण केले. त्यापैकी एक अत्रि ऋषी.
अत्रि ऋषींची पत्नी अनसूया ही महान पतिव्रता होती. तिच्या नावाचा अर्थच "असूया नसलेली" असा आहे. पतिसेवा हेच तिचे व्रत होते. तिच्या पातिव्रत्याच्या तेजाने सर्व सृष्टी थरारत असे. तिच्या पुण्याने आपले पद जाईल अशी भीती इंद्रादी देवांना वाटू लागली. ते ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश यांच्याकडे गेले आणि म्हणाले, "अनसूयेच्या सत्त्वाने आमची स्थाने डळमळत आहेत. काहीतरी उपाय करा."
तेव्हा त्रिमूर्तींनी अनसूयेच्या सत्त्वाची परीक्षा घ्यायचे ठरवले. अत्रि ऋषी नदीवर स्नान-अनुष्ठानासाठी गेले असताना तिघेही ब्राह्मण अतिथींच्या वेशात आश्रमात आले आणि भिक्षा मागू लागले. अनसूयेने आनंदाने त्यांचे स्वागत करून भोजनाची तयारी केली. तेव्हा ते म्हणाले, "आम्हाला भोजन हवे आहे, पण एका अटीवर. तू विवस्त्र होऊन आम्हाला भिक्षा वाढली पाहिजेस. नाहीतर आम्ही उपाशी परत जाऊ."
ही अट ऐकून अनसूया क्षणभर स्तब्ध झाली. एकीकडे अतिथी विन्मुख जाणे हा अधर्म होता आणि दुसरीकडे पातिव्रत्याचा प्रश्न होता. तिने आपल्या पतीचे स्मरण केले. मनात विचार केला, "हे साधे अतिथी नाहीत. माझ्या सत्त्वाची परीक्षा आहे." तिने अत्रि ऋषींचे पादोदक (चरणतीर्थ) घेतले आणि पतिव्रतेच्या सामर्थ्याने ते तिन्ही अतिथींवर शिंपडले. त्याच क्षणी ते तिघेही तान्ही बाळे झाले.
आता अट पाळण्यात काहीच अडचण उरली नाही. मातेच्या वात्सल्याने अनसूयेने त्या बाळांना स्तनपान करवले, पाळण्यात घालून अंगाई गायली. अत्रि ऋषी परत आले तेव्हा त्यांनी अंतर्ज्ञानाने सर्व जाणले आणि त्या बालरूपातील त्रिमूर्तींना नमस्कार केला.
इकडे आपले पती परत येत नाहीत म्हणून सावित्री, लक्ष्मी आणि पार्वती चिंतेत पडल्या. त्या अत्रि आश्रमात आल्या आणि अनसूयेकडे आपले पती परत मागितले. अनसूयेने पतीच्या आज्ञेने त्रिमूर्तींना पूर्वरूप दिले. प्रसन्न झालेल्या त्रिमूर्तींनी "वर माग" असे सांगितले. अनसूयेने मागितले, "तुम्ही तिघे माझ्या पोटी पुत्ररूपाने जन्म घ्या."
त्रिमूर्तींनी "तथास्तु" म्हटले. त्यानुसार ब्रह्मदेवाच्या अंशाने चंद्र, विष्णूंच्या अंशाने दत्तात्रेय आणि शंकरांच्या अंशाने दुर्वास जन्मले. पुढे चंद्र आणि दुर्वास आपापल्या स्थानी निघून गेले. जाताना त्यांनी आपले अंश दत्तात्रेयांच्या ठायी ठेवले. म्हणून दत्तात्रेय त्रिमुखी, षड्भुज आणि त्रिमूर्तींचे एकरूप मानले जातात. "दत्त" म्हणजे स्वतःला दिलेले, आणि अत्रींचे पुत्र म्हणून "आत्रेय". यावरून दत्तात्रेय हे नाव पडले.
बोध / शिकवण
- पातिव्रत्य आणि सत्त्व यांचे सामर्थ्य देवांनाही बालक बनवू शकते.
- धर्मसंकटात श्रद्धा आणि विवेक मिळून योग्य मार्ग दाखवतात.
- दत्तात्रेय हे ब्रह्मा-विष्णू-महेश यांचे एकत्रित स्वरूप आहेत. म्हणून दत्तोपासनेत त्रिमूर्तींची उपासना होते.
- परीक्षा ही कृपेचीच पूर्वतयारी असते.
पारायण / श्रद्धा
दत्तजयंतीला (मार्गशीर्ष पौर्णिमा) हा अध्याय विशेषत्वाने वाचण्याची प्रथा अनेक दत्तस्थानांमध्ये आहे.
पुढील अध्यायाशी संबंध
दत्तात्रेयांचा कलियुगातील पहिला अवतार म्हणजे पीठापूरचे श्रीपाद श्रीवल्लभ. त्यांची कथा पुढील अध्यायात येते.