श्रीगुरुचरित्र – अध्याय ११ : श्री नृसिंह सरस्वतींचा जन्म (कारंजा)
कांड: ज्ञानकांड | मुख्य पात्रे: माधव (ब्राह्मण), अंबा भवानी, बालक नरहरी | स्थळ: कारंजा (लाड), वऱ्हाड प्रांत
पार्श्वभूमी
अध्याय ८ मध्ये गोकर्णातील विधवा ब्राह्मणीला श्रीपादांनी "पुढील जन्मी मी तुझ्या पोटी येईन" असे वचन दिले होते. त्या वचनाची पूर्तता या अध्यायात होते. इथून दत्तात्रेयांचा दुसरा कलियुगातील अवतार, श्री नृसिंह सरस्वती, यांचे चरित्र सुरू होते. ग्रंथाचा मुख्य भाग हेच चरित्र आहे.
सविस्तर कथा
ती गोकर्णातील ब्राह्मणी पुढील जन्मी उत्तरेकडील (वऱ्हाडातील) कारंजा नगरीत एका ब्राह्मण कुळात जन्मली. तिचे नाव अंबा (अंबा भवानी). पूर्वजन्मीच्या संस्कारामुळे ती लहानपणापासूनच शिवभक्त होती. योग्य वयात तिचा विवाह वाजसनेय शाखेच्या माधव नावाच्या सदाचारी ब्राह्मणाशी झाला. माधवही धर्मनिष्ठ आणि शिवोपासक होता.
अंबेने पूर्वजन्मीचा नियम या जन्मीही पाळला. ती शनिप्रदोष व्रत निष्ठेने करत असे. प्रदोषकाळी शिवपूजा करत असे. योग्य काळी तिला गर्भ राहिला. गर्भारपणातच तिला शुभ स्वप्ने पडू लागली आणि मनात दिव्य भाव जागू लागले.
नवमास पूर्ण होऊन तिच्या पोटी एक तेजस्वी पुत्र जन्मला. जन्मतःच त्या बाळाने "ॐ" असा उच्चार केला. घरातील सर्व लोक आश्चर्यचकित झाले. ज्योतिषांनी बालकाची कुंडली पाहून सांगितले, "हा सामान्य बालक नाही. हा महान योगी, जगद्गुरू होईल. याच्या हातून अनेकांचा उद्धार होईल." बाळाचे नाव "नरहरी" (शालग्रामदेव असेही नाव काही आवृत्तींत येते) ठेवले.
बाळ मोठे होऊ लागले, पण एक चिंता निर्माण झाली. नरहरी इतर मुलांसारखे बोलत नव्हते. त्यांच्या मुखातून फक्त "ॐ" एवढाच उच्चार निघत असे. वर्षामागून वर्षे गेली. आईवडिलांना वाटले, "हा मुलगा मुका तर नाही ना?" त्यांनी अनेक उपाय केले, देवांना नवस केले, पण नरहरी "ॐ" शिवाय काहीच बोलत नसत. लोक कुजबुजू लागले. अंबेचे मन दुःखी होत असे.
नरहरी सात वर्षांचे झाल्यावर अंबा व माधवांनी त्यांची मुंज (उपनयन) करायचे ठरवले. लोक म्हणाले, "जो बोलत नाही तो गायत्री कशी म्हणणार? वेद कसे शिकणार?" तरीही आईवडिलांनी श्रद्धेने मोठ्या थाटात मुंज केली. नरहरींनी खुणांनी सांगितले होते की मुंजीनंतर ते बोलतील.
मुंजीत गायत्री मंत्राचा उपदेश झाल्यानंतर मातेकडे पहिली भिक्षा मागण्याचा विधी आला. अंबेने भिक्षा वाढली आणि त्या क्षणी नरहरींनी अस्खलित वाणीने ऋग्वेदाचे पठण सुरू केले. मग यजुर्वेद, मग सामवेद आणि पुढे अथर्ववेदही. उपस्थित विद्वान ब्राह्मण थक्क झाले. ज्या बालकाला सर्वजण मुका समजत होते, तोच चारही वेद स्वरांसह म्हणत होता. सर्वांनी त्या बालकाला नमस्कार केला. आईवडिलांचा आनंद गगनात मावेना.
बोध / शिकवण
- गुरूंचे वचन जन्मांतरानंतरही अचूक पूर्ण होते.
- पूर्वजन्मीची उपासना (शनिप्रदोष व्रत) पुढील जन्मीही फळ देते.
- "ॐ" हा सर्व वेदांचा सार आहे. त्यातूनच संपूर्ण वेदवाणी प्रकट होते.
- लोकनिंदेने खचू नये. श्रद्धा ठेवली तर योग्य वेळी सत्य प्रकट होते.
पारायण / श्रद्धा
श्री नृसिंह सरस्वतींची जयंती (पौष शुद्ध द्वितीया) या दिवशी हा अध्याय वाचण्याची प्रथा आहे. बोलण्यात अडचण असलेल्या किंवा विद्येत मागे असलेल्या मुलांसाठी काही भक्त हा अध्याय वाचतात.
पुढील अध्यायाशी संबंध
मुंजीनंतर लगेचच नरहरी संन्यास घेण्याचा निश्चय व्यक्त करतात. मातेची संमती आणि काशीतील संन्यासदीक्षा पुढील अध्यायात येते.