श्रीगुरुचरित्र – अध्याय १२ : संन्यासदीक्षा व काशी
कांड: ज्ञानकांड | मुख्य पात्रे: नरहरी, अंबा भवानी, माधव, श्रीकृष्ण सरस्वती | स्थळ: कारंजा, काशी, बद्रिकाश्रम व उत्तरेकडील तीर्थे
पार्श्वभूमी
मुंजीत चारही वेद म्हणून नरहरींनी सर्वांना चकित केले होते. आता ते संसारात न राहता संन्यास घेण्याचा निश्चय करतात. सिद्धमुनी नामधारकाला ही कथा पुढे सांगतात.
सविस्तर कथा
मुंजीचा उत्सव संपल्यावर नरहरी आईवडिलांसमोर येऊन नम्रपणे म्हणाले, "आता मला तीर्थाटनाला जायचे आहे. मी संन्यास घेणार आहे. मला आज्ञा द्या." हे ऐकताच अंबा भवानीला धक्का बसला. ती रडू लागली, "बाळा, इतक्या वर्षांनी तू बोलू लागलास, आणि आता लगेच आम्हाला सोडून जाणार? आमचे म्हातारपण कोण सांभाळणार?" माधवही दुःखी झाले.
तेव्हा नरहरींनी आईला शास्त्रांचा आधार देऊन समजावले. "देह अनित्य आहे, संसार हे स्वप्नासारखे आहे. आयुष्य क्षणभंगुर आहे, म्हणून आत्मकल्याणाचा मार्ग उशिरा धरू नये." तरीही आईचे मन मानेना. मग नरहरींनी तिच्या मस्तकावर हात ठेवला. त्या स्पर्शाने तिला पूर्वजन्माचे स्मरण झाले. गोकर्णातील प्रसंग, मंदबुद्धी मुलगा आणि श्रीपाद श्रीवल्लभांनी दिलेले वचन तिला आठवले. "हा माझा मुलगा म्हणजे प्रत्यक्ष श्रीपादच" हे जाणून तिने त्यांना नमस्कार केला.
तरीही आईच्या ममतेने ती म्हणाली, "बाळा, निदान आमच्या म्हातारपणी आधार म्हणून आणखी पुत्र होईपर्यंत तरी थांब." नरहरींनी तिला आश्वासन दिले, "माते, तुला आणखी पुत्र होतील. ते तुझी सेवा करतील आणि वंश वाढवतील." आईच्या आग्रहाखातर ते काही काळ घरीच राहिले. त्यांच्या वचनाप्रमाणे अंबेला आणखी पुत्र झाले. (पुढे अध्याय ४८ मध्ये येणारी रत्नाई ही याच घरातील त्यांची बहीण.) आता मात्र आईवडिलांनी समाधानाने त्यांना निरोप दिला.
नरहरी कारंजाहून निघून काशी क्षेत्री पोहोचले. तिथे गंगास्नान करून ते कठोर तप आणि योगसाधना करू लागले. त्यांच्या तेजाची आणि विद्येची कीर्ती काशीत पसरली. काशीत त्या काळी श्रीकृष्ण सरस्वती नावाचे अतिशय वृद्ध, तपोनिष्ठ संन्यासी होते. श्रीशंकराचार्यांच्या संन्यासपरंपरेतील ते श्रेष्ठ यती होते. नरहरींची योग्यता ओळखून काशीतील संन्यासी आणि विद्वानांनी त्यांना संन्यासदीक्षा घेण्याची विनंती केली.
श्रीकृष्ण सरस्वतींनी विधिपूर्वक नरहरींना संन्यासदीक्षा दिली. दंड, कमंडलू आणि काषाय वस्त्रे धारण करून नरहरी आता श्री नृसिंह सरस्वती झाले. सिद्धमुनी सांगतात, "खरे तर ते जगद्गुरू होते. पण लोकमर्यादा राखण्यासाठी आणि संन्यासधर्माचा आदर्श घालून देण्यासाठी त्यांनी गुरूंकडून दीक्षा घेतली."
संन्यास घेतल्यानंतर श्री नृसिंह सरस्वतींनी उत्तरेकडील तीर्थांची यात्रा केली. बद्रिकाश्रम आणि इतर पवित्र क्षेत्रांचे दर्शन घेतले. जिथे ते जात तिथे लोक त्यांच्याकडे आकर्षित होत. अनेक जणांनी त्यांचे शिष्यत्व स्वीकारले. ते लोकांना वेदमार्ग, स्वधर्माचरण आणि भक्तीचा उपदेश करत. धर्मलोप होत असलेल्या काळात त्यांनी लोकांना पुन्हा सदाचाराकडे वळवले. अनेक वर्षांच्या यात्रेनंतर ते दक्षिणेकडे परत येण्यास निघाले.
बोध / शिकवण
- आत्मकल्याणाचा मार्ग धरताना मातापित्यांचे समाधान करणे हेही धर्मच आहे.
- संसार अनित्य आहे हे जाणणे हा वैराग्याचा पाया आहे.
- स्वतः ईश्वरस्वरूप असूनही श्रीगुरूंनी गुरूंकडून दीक्षा घेऊन परंपरेचा मान राखला.
- संतांचे तीर्थाटन हे लोककल्याणासाठी असते.
पुढील अध्यायाशी संबंध
उत्तरेकडून दक्षिणेकडे येताना श्रीगुरू कारंजाला आईवडिलांना भेटतात आणि गोदावरीतीरी एका व्याधिग्रस्त ब्राह्मणाचा उद्धार करतात. ही कथा पुढील अध्यायात येते.