श्रीगुरुचरित्र – अध्याय १८ : घेवड्याचा वेल व धनकलश (अमरापूर)
कांड: ज्ञानकांड | मुख्य पात्रे: श्री नृसिंह सरस्वती, दरिद्री ब्राह्मण, त्याची पत्नी | स्थळ: अमरापूर (कृष्णा-पंचगंगा संगम परिसर; आजच्या नृसिंहवाडीजवळ)
पार्श्वभूमी
औदुंबरहून श्रीगुरू कृष्णा नदीच्या काठाने पुढे कृष्णा-पंचगंगा संगमाजवळ आले. तिथे अमरेश्वराचे स्थान आणि अनेक पवित्र तीर्थे आहेत. याच परिसराला अमरापूर म्हणत. आजची नृसिंहवाडी (नरसोबाची वाडी) याच परिसरात आहे. श्रीगुरू इथे सुमारे बारा वर्षे राहिले, अशी परंपरा आहे. या अध्यायात एका दरिद्री कुटुंबावर झालेल्या कृपेची कथा येते.
सविस्तर कथा
सिद्धमुनी सांगतात, कृष्णा आणि पंचगंगा यांच्या संगमाचे स्थान अत्यंत पवित्र आहे. तिथे शुक्लतीर्थ, पापविनाशी तीर्थ, काम्यतीर्थ, सिद्धतीर्थ, अमरतीर्थ अशी अनेक तीर्थे आहेत आणि अमरेश्वराचे देऊळ आहे. अशा या संगमावर श्रीगुरू राहू लागले. ते दिवसा संगमावर तप करत आणि मध्याह्नी गावात भिक्षेला जात.
अमरापूर गावात एक दरिद्री ब्राह्मण आपल्या पत्नी आणि मुलांसह राहत होता. तो वेदशास्त्रसंपन्न आणि सदाचारी होता, पण अतिशय गरीब होता. तो रोज माधुकरी (भिक्षा) मागून जे काही मिळे त्यावर संसार चालवत असे. त्याच्या घराच्या दारात घेवड्याचा (पावट्याचा) एक वेल होता. त्या वेलाला भरपूर शेंगा येत. ज्या दिवशी भिक्षा मिळत नसे, त्या दिवशी ते कुटुंब त्या शेंगांची भाजी करून पोट भरत असे. असा तो वेलच त्यांच्या उपजीविकेचा आधार होता.
एके दिवशी श्रीगुरू भिक्षेसाठी त्याच ब्राह्मणाच्या घरी गेले. ब्राह्मणाने आणि त्याच्या पत्नीने अत्यंत आनंदाने आणि भक्तीने त्यांचे स्वागत केले. घरात दुसरे काहीच नव्हते, म्हणून त्यांनी त्या घेवड्याच्या शेंगांची भाजी करून श्रीगुरूंना भिक्षा वाढली. श्रीगुरूंनी ती प्रेमाने स्वीकारली आणि प्रसन्न झाले.
भिक्षा घेऊन निघताना श्रीगुरूंनी एक अनपेक्षित गोष्ट केली. दारातील तो घेवड्याचा वेल त्यांनी हाताने उपटून टाकला आणि काहीही न बोलता ते संगमाकडे निघून गेले.
हे पाहून ब्राह्मणाची पत्नी हादरली. ती रडू लागली, "अहो, हा कसला संन्यासी? आपण त्याला भक्तीने भिक्षा दिली, आणि त्याने आपल्या पोटापाण्याचा एकमेव आधारच उपटून टाकला! आता आपण मुलांना काय खायला घालणार?" ती दुःखाने आक्रोश करू लागली.
ब्राह्मण मात्र शांत राहिला. तो पत्नीला समजावत म्हणाला, "असे बोलू नकोस. ते साधे संन्यासी नाहीत, प्रत्यक्ष श्रीगुरू आहेत. त्यांनी जे केले ते आपल्या हितासाठीच असणार. गुरूंच्या कृतीचा दोष काढू नये. ईश्वरच आपले पालन करील." असे म्हणून त्याने उपटलेला वेल बाजूला केला आणि त्याचे उरलेले मूळ काढून टाकण्यासाठी जमीन खणू लागला.
खणता खणता त्याच्या कुदळीला काहीतरी कठीण लागले. त्याने माती बाजूला केली तर तिथे एक कलश (हंडा) होता आणि तो सुवर्णमुद्रांनी भरलेला होता. ब्राह्मण आणि त्याची पत्नी आश्चर्याने थक्क झाले. आता त्यांना श्रीगुरूंच्या कृतीचा खरा अर्थ कळला. वेल उपटणे हे त्यांचे दारिद्र्य उपटून टाकणे होते.
पश्चात्तापाने भरलेली पत्नी आणि आनंदित ब्राह्मण दोघेही धावत संगमावर श्रीगुरूंकडे गेले. पत्नीने आपल्या कटू बोलण्याबद्दल क्षमा मागितली. ब्राह्मणाने घडलेले सर्व सांगितले. श्रीगुरू स्मित करून म्हणाले, "हे धन तुमच्या भाग्याचेच आहे. पण ही गोष्ट कोणाला सांगू नका. ते सुखाने भोगा, धर्माने वापरा. तुमचे दारिद्र्य संपले आहे आणि तुमच्या वंशात कधीही दारिद्र्य येणार नाही."
त्या दिवसापासून त्या ब्राह्मणाच्या कुटुंबाचे दारिद्र्य कायमचे संपले. ते सुखाने आणि धर्माने राहू लागले आणि आयुष्यभर श्रीगुरूंचे भक्त राहिले.
बोध / शिकवण
- गुरूंची कृती वरवर कठोर वाटली तरी तिच्यामागे भक्ताचे कल्याणच असते.
- संकटातही गुरूंचा दोष न काढणे हीच खरी श्रद्धा आहे (ब्राह्मणाचा संयम).
- गरिबीतही श्रद्धेने केलेली छोटीशी भिक्षा गुरू मोठ्या कृपेने परत करतात.
- मिळालेले धन धर्माने आणि नम्रतेने वापरावे, त्याचा गाजावाजा करू नये.
पारायण / श्रद्धा
दारिद्र्यनिवारण, आर्थिक अडचणी दूर व्हाव्यात आणि घरात लक्ष्मी स्थिर राहावी यासाठी हा अध्याय वाचण्याची भक्तांमध्ये प्रथा आहे. नृसिंहवाडी क्षेत्री या कथेचे विशेष स्मरण केले जाते.
पुढील अध्यायाशी संबंध
अमरापुरातच औदुंबर वृक्षाचा महिमा आणि कृष्णेतून येणाऱ्या ६४ योगिनींची कथा पुढील अध्यायात येते.