श्रीगुरुचरित्र – अध्याय १९ : औदुंबर महिमा, चौसष्ट योगिनी व गंगानुजावर कृपा
कांड: ज्ञानकांड | मुख्य पात्रे: श्री नृसिंह सरस्वती, चौसष्ट योगिनी, शेतकरी गंगानुज | स्थळ: कृष्णातीरी अमरापूर (नृसिंहवाडी) परिसर; प्रस्थान – गाणगापूर
पार्श्वभूमी
अठराव्या अध्यायात अमरापूरच्या दरिद्री ब्राह्मणाला घेवड्याच्या वेलाखाली धनकलश मिळाल्याची कथा सिद्धमुनींनी सांगितली. ती ऐकून नामधारकाच्या मनात प्रश्न उठतो: "स्वामी, श्रीगुरू नेहमी औदुंबराच्या (उंबराच्या) वृक्षाखालीच का राहत? या वृक्षाचे एवढे माहात्म्य का?" या प्रश्नाचे उत्तर म्हणून सिद्धमुनी औदुंबराचा महिमा, कृष्णेतून येणाऱ्या योगिनींची कथा आणि गंगानुज नावाच्या शेतकऱ्यावर झालेली कृपा सांगतात. याच अध्यायाच्या शेवटी श्रीगुरू कृष्णातीर सोडून गाणगापूरकडे निघतात.
सविस्तर कथा
सिद्धमुनी सांगतात – पूर्वी हिरण्यकश्यपू दैत्याने आपला पुत्र प्रल्हाद याला अतोनात छळले. भक्तरक्षणासाठी श्रीविष्णूंनी खांबातून नृसिंहरूपाने प्रकट होऊन संध्याकाळी उंबरठ्यावर, मांडीवर घेऊन, नखांनी त्या दैत्याचे पोट फाडले. पण दैत्याच्या शरीरातील उग्र विषामुळे नृसिंहांच्या नखांचा भयंकर दाह होऊ लागला. तो दाह कशानेही शमेना. तेव्हा देवी लक्ष्मीने औदुंबराची फळे आणून त्यात नखे खुपसायला दिली. उंबराच्या फळांच्या शीतलतेने तो दाह तत्काळ शांत झाला. प्रसन्न होऊन नृसिंहांनी उंबराला वर दिला – "तू कल्पवृक्षासारखा फलदायी होशील. तुझी जो श्रद्धेने सेवा करील त्याचे मनोरथ पूर्ण होतील, आणि माझा वास सदैव तुझ्याजवळ राहील." म्हणूनच नृसिंहाचे नाम धारण करणारे श्रीगुरू नृसिंह सरस्वती औदुंबराखाली राहत. दत्तसंप्रदायात औदुंबराची प्रदक्षिणा व सेवा पवित्र मानली जाते त्याचे मूळ हेच.
कृष्णा-पंचगंगेच्या संगमाजवळ अमरापूर येथे श्रीगुरू औदुंबराखाली गुप्तपणे अनुष्ठान करत. गावातील लोकांना एक गोष्ट नवलाची वाटे – हे संन्यासी कधी गावात भिक्षेला येत नाहीत, तरी उपाशी दिसत नाहीत. याचे रहस्य असे होते की रोज मध्यान्हकाळी कृष्णा नदीच्या पात्रातून चौसष्ट योगिनी बाहेर येत. त्या श्रीगुरूंना नमस्कार करून आपल्याबरोबर नदीच्या पाण्यातून आपल्या दिव्य स्थानी घेऊन जात. तिथे विधिपूर्वक पूजा करून भिक्षा अर्पण करत आणि नंतर पुन्हा त्यांना औदुंबराखाली आणून सोडत. हे सगळे इतक्या गुप्तपणे घडे की कोणाला कळत नसे.
त्याच गावात गंगानुज नावाचा एक साधा, कष्टाळू शेतकरी होता. नदीकाठी त्याचे शेत होते. एके दिवशी दुपारी शेतात काम करत असताना त्याने पाहिले की नदीचे पाणी दुभंगले, काही दिव्य स्त्रिया बाहेर आल्या आणि त्या संन्याशांना घेऊन पाण्यात गेल्या. आश्चर्याने भारावलेला गंगानुज दुसऱ्या दिवशीही लपून पाहत राहिला. मग धीर करून तोही त्यांच्या मागोमाग पाण्यात शिरला. आत त्याला सुवर्णमय, रत्नजडित नगर दिसले, आणि योगिनी श्रीगुरूंना सिंहासनावर बसवून पूजा करत होत्या.
श्रीगुरूंनी त्याला पाहिले आणि विचारले, "तू इथे कसा आलास? तुला काय हवे?" गंगानुज हात जोडून म्हणाला, "स्वामी, मी अज्ञानी शेतकरी आहे. आपले दर्शन झाले हेच माझे भाग्य. मी दरिद्री आहे, आपणच माझा उद्धार करा." श्रीगुरू प्रसन्न झाले. "तुझे दारिद्र्य दूर होईल," असा आशीर्वाद देऊन त्यांनी त्याला परत पाठवले आणि हे रहस्य कोणाला सांगू नको असे बजावले. पुढे श्रीगुरूंच्या कृपेने त्याला शेतात गुप्तधन सापडले आणि त्याचे दारिद्र्य कायमचे संपले. कृतज्ञ गंगानुज तेव्हापासून रोज श्रीगुरूंच्या दर्शनाला येऊ लागला आणि एकनिष्ठ सेवक झाला.
पारंपरिक पाठानुसार, एका माघी पौर्णिमेला गंगानुजाने तीर्थयात्रेची इच्छा व्यक्त केली. श्रीगुरूंनी त्याला आपल्या मागे बसवून एकाच दिवसात प्रयाग, काशी आणि गया या त्रिस्थळींचे दर्शन घडवून परत आणले, असे वर्णन येते. या अनुभवाने गंगानुजाला श्रीगुरू हे साक्षात दत्तप्रभूच आहेत याची खात्री पटली.
काही काळानंतर श्रीगुरूंनी कृष्णातीर सोडून भीमा-अमरजा संगमी गाणगापूर येथे जाण्याचे ठरवले. योगिनी व भक्त व्याकूळ झाले. तेव्हा श्रीगुरूंनी आश्वासन दिले, "मी इथे सदैव गुप्तरूपाने राहीन. या औदुंबराखाली माझे अधिष्ठान आहे." तेथे त्यांनी आपल्या मनोहर पादुका स्थापन केल्या, ज्यांची आजही नृसिंहवाडीत पूजा होते. योगिनीही तिथेच वास करून राहिल्या. मग श्रीगुरू गाणगापूरकडे प्रस्थान करते झाले.
बोध / शिकवण
- औदुंबर हा दत्तप्रभूंचा प्रिय वृक्ष; त्याची सेवा, प्रदक्षिणा ही गुरुसेवेचीच एक रीत आहे.
- श्रीगुरूंच्या लीला गुप्त असतात; साध्या, निष्कपट मनाच्या भक्तालाच त्या उलगडतात.
- गुरुदर्शनाची तळमळ असणाऱ्याचे ऐहिक दुःखही गुरू दूर करतात.
- गुरुकृपेचे रहस्य मिरवायचे नसते; नम्रपणे सेवा करत राहायचे असते.
- सद्गुरू स्थूलरूपाने दुसरीकडे गेले तरी त्यांचे अधिष्ठान भक्तांसाठी कायम राहते.
पारायण / श्रद्धा
नृसिंहवाडी, औदुंबर येथील भक्त या अध्यायाचे औदुंबर-माहात्म्य विशेष मानतात; औदुंबराखाली बसून गुरुचरित्र वाचण्याची व औदुंबर प्रदक्षिणेची प्रथा याच कथेशी जोडलेली आहे.
पुढील अध्यायाशी संबंध
पुढील अध्यायात कृष्णातीरच्या शिरोळ भागातील एका दुःखी ब्राह्मण स्त्रीची ब्रह्मसमंधाच्या बाधेतून सुटका होते.