श्रीगुरुचरित्र – अध्याय २४ : त्रिविक्रम भारतींना विश्वरूप दर्शन
कांड: ज्ञानकांड | मुख्य पात्रे: श्री नृसिंह सरस्वती, त्रिविक्रम भारती, शिष्य व भक्तगण | स्थळ: कुमसी (गाणगापूरजवळ)
पार्श्वभूमी
गाणगापूरच्या राजाने श्रीगुरूंना पालखीतून मठात आणले आणि ते राजसन्मानात राहू लागले, हे सिद्धमुनींनी सांगितले. नामधारक विचारतो, "संन्याशाला असा थाटमाट शोभतो का, असे कोणाला वाटले नाही का?" सिद्धमुनी हसून सांगतात, "असेच एका विद्वान संन्याशाला वाटले. त्याचा संशय श्रीगुरूंनी कसा दूर केला ते ऐक." हा ज्ञानकांडाचा शेवटचा अध्याय आहे.
सविस्तर कथा
गाणगापूरपासून जवळ कुमसी नावाचे गाव होते. तिथे त्रिविक्रम भारती नावाचे एक विद्वान संन्यासी राहत होते. ते वेदशास्त्रसंपन्न होते आणि श्री नृसिंहाचे निष्ठावंत उपासक होते. रोज ते मानसपूजा करत – डोळे मिटून मनातच नृसिंहाची मूर्ती पाहून तिची षोडशोपचार पूजा करत. त्यांच्या तपाचा गावात मोठा आदर होता.
श्रीगुरूंच्या पालखी, छत्र-चामर, वाद्ये आणि राजसन्मानाच्या वार्ता त्यांच्या कानावर गेल्या. ते लोकांजवळ म्हणाले, "संन्याशाने वैराग्याने राहावे. हा कसला संन्यासी, जो पालखीत बसतो, राजवैभव भोगतो? हा दांभिकपणा आहे." अशी ते श्रीगुरूंची निंदा करू लागले.
सर्वज्ञ श्रीगुरूंना हे कळले. ते शिष्यांना म्हणाले, "कुमसीला एक भक्त आमची आठवण काढतो आहे. चला, त्याला भेटू." पालखी, शिष्य, भक्त, वाद्यांचा लवाजमा घेऊन श्रीगुरू कुमसीकडे निघाले आणि गावाबाहेर नदीकाठी थांबले.
इकडे त्रिविक्रम भारती नेहमीप्रमाणे मानसपूजेला बसले. पण आज ध्यानात त्यांना नृसिंहाची मूर्ती दिसेना. जिथे इष्टदेवाची मूर्ती असायची तिथे त्यांना पालखीत बसलेले एक संन्यासी दिसू लागले. ते अस्वस्थ झाले. "माझे ध्यान का भंगले? माझा इष्टदेव कुठे गेला?" या विचाराने ते व्याकूळ झाले. त्यांच्या मनाने कौल दिला की गावाबाहेर आलेल्या संन्याशांकडे जावे.
ते नदीकाठी आले आणि पाहतात तर काय – पालखीत, पालखीच्या भोवती, सेवक, शिष्य, भालदार-चोपदार, वाद्य वाजवणारे – प्रत्येक व्यक्ती श्रीगुरूंच्याच रूपात दिसत होती. जिकडे पाहावे तिकडे दंड-कमंडलूधारी, तेजस्वी नृसिंह सरस्वतीच! असंख्य रूपे, पण एकच तत्त्व. हे विश्वरूप दर्शन होते. त्रिविक्रम भारतींचा सगळा गर्व क्षणात गळून पडला. डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागले. ते श्रीगुरूंच्या चरणी लोटांगण घालून स्तुती करू लागले.
ते म्हणाले, "स्वामी, मी अज्ञानी. मनात नृसिंहाची पूजा करत होतो, आणि साक्षात नृसिंह समोर आले तरी ओळखले नाहीत. बाह्य थाट पाहून मी आपली निंदा केली. माझा अपराध क्षमा करा. आपण त्रिमूर्तींचे अवतार, साक्षात परब्रह्म आहात." त्यांनी भावपूर्ण स्तोत्राने श्रीगुरूंचे स्तवन केले.
श्रीगुरू प्रसन्न होऊन म्हणाले, "त्रिविक्रमा, तू निष्ठेने उपासना केलीस, म्हणून हे दर्शन तुला झाले. संन्याशाचे वैराग्य मनात असते, बाहेरच्या वस्तूंमध्ये नाही. ज्याचे मन आत्मस्वरूपात स्थिर आहे त्याला राजवैभव बांधत नाही. आता संशय सोड." त्यांनी त्रिविक्रम भारतींना आशीर्वाद देऊन मुक्तीचे आश्वासन दिले. तेव्हापासून त्रिविक्रम भारती श्रीगुरूंचे एकनिष्ठ भक्त झाले.
बोध / शिकवण
- बाह्य थाट पाहून संताबद्दल निष्कर्ष काढू नये; खरे वैराग्य अंतःकरणात असते.
- निंदा करणाऱ्याचाही गुरू उद्धारच करतात – हे त्यांचे कारुण्य.
- ज्या इष्टदेवाची आपण उपासना करतो, तोच सद्गुरूंच्या रूपाने समोर येतो; गुरू आणि देव भिन्न नाहीत.
- विद्या आणि तपाबरोबर नम्रता नसेल तर ज्ञानही अडथळा बनते.
पुढील अध्यायाशी संबंध
कर्मकांडाच्या प्रारंभी (अ. २५) दोन गर्विष्ठ ब्राह्मण जयपत्र मागण्यासाठी याच त्रिविक्रम भारतींकडे येतात.