श्रीगुरुचरित्र – अध्याय २५ : दोन गर्विष्ठ ब्राह्मणांचे आव्हान
कांड: कर्मकांड | मुख्य पात्रे: श्री नृसिंह सरस्वती, त्रिविक्रम भारती, दोन विद्यागर्विष्ठ ब्राह्मण, बिदरचा यवन राजा | स्थळ: बिदर, कुमसी, गाणगापूर
पार्श्वभूमी
ज्ञानकांड पूर्ण झाल्यावर सिद्धमुनी नामधारकाला कर्मकांड सांगू लागतात. कर्मकांडात वेद, कर्म, आचार, व्रते आणि त्यांची फळे यांचे विवेचन आहे. त्याची सुरुवात एका प्रसंगातून होते: विद्येच्या अहंकाराने भरलेले दोन ब्राह्मण, ज्यांचा गर्व श्रीगुरूंनी पुढील काही अध्यायांत उतरवला.
सविस्तर कथा
त्या काळी दोन ब्राह्मण होते. ते वेदांचे अध्ययन केलेले, पाठांतरात पटाईत आणि वादविवादात कुशल होते. पण विद्येबरोबर त्यांच्यात प्रचंड अहंकार आला होता. "आमच्यासारखे वेदज्ञ कोणी नाहीत" असे ते मानत. गावोगाव फिरून ते पंडितांना वादाचे आव्हान देत आणि वादात हरवून, किंवा घाबरून वाद टाळणाऱ्यांकडून, "आम्ही हरलो" असे लिहिलेले जयपत्र घेत.
आपल्या कीर्तीला राजमान्यता मिळावी म्हणून ते बिदरच्या यवन राजाकडे गेले. राजाला विद्वानांचे वाद ऐकण्याची आवड होती. त्या ब्राह्मणांनी राजासमोर आपली विद्या दाखवली. राजा प्रभावित झाला, त्याने त्यांचा सन्मान केला आणि राज्यातील पंडितांशी वाद करून जयपत्रे घेण्याची परवानगी दिली. राजाश्रय मिळाल्याने त्यांचा गर्व अधिकच वाढला. अनेक साध्या ब्राह्मणांनी राजभयाने वाद न करताच जयपत्रे लिहून दिली.
फिरत फिरत ते कुमसी गावी आले. तिथे त्रिविक्रम भारती हे मोठे विद्वान संन्यासी आहेत असे त्यांनी ऐकले. ते त्यांच्याकडे गेले आणि उद्धटपणे म्हणाले, "आमच्याशी वेदांवर वाद करा, नाहीतर हरल्याचे जयपत्र लिहून द्या. आमच्याकडे राजाचा परवाना आहे."
त्रिविक्रम भारती नुकतेच श्रीगुरूंच्या विश्वरूप दर्शनाने नम्र झाले होते. ते शांतपणे म्हणाले, "विद्येने अहंकार वाढवणे हे विद्येचे फळ नव्हे. वाद जिंकून काय मिळते? तरीही तुमचा आग्रहच असेल, तर माझे गुरू गाणगापुरात आहेत. ते सर्वज्ञ आहेत. चला, त्यांच्यासमोर तुमचा प्रश्न ठेवू." दोन्ही ब्राह्मणांना वाटले, "आणखी एक जयपत्र मिळेल." ते त्रिविक्रमांसोबत गाणगापूरला निघाले.
गाणगापुरात पोहोचल्यावर त्रिविक्रम भारतींनी श्रीगुरूंना वंदन करून सगळी हकीकत सांगितली. ते दोघे ब्राह्मण नमस्कार न करताच उभे राहिले आणि म्हणाले, "आम्ही चारही वेदांचे ज्ञाते आहोत. आमच्याशी वाद करा किंवा जयपत्र द्या." श्रीगुरूंनी त्यांच्याकडे करुणेने पाहिले. त्यांना या ब्राह्मणांचा होणारा अधःपात दिसत होता.
श्रीगुरू शांतपणे म्हणाले, "ब्राह्मणहो, विद्येने नम्रता यायला हवी. वादाने कोणाला मोक्ष मिळाला आहे? गर्वाने पूर्वी अनेक विद्वानांचा नाश झाला. आम्ही संन्यासी आहोत, आम्हाला जय-पराजयाशी काही कर्तव्य नाही. तुम्हाला जयपत्र हवे असेल तर आम्ही ते लिहून देतो. पण हा मार्ग सोडा, नाहीतर तुमचेच अहित होईल." असे सांगून श्रीगुरूंनी त्यांना हितकारक उपदेश केला.
पण गर्वाने आंधळे झालेल्या त्या ब्राह्मणांनी हा उपदेश धुडकावला. "आम्हाला उपदेश नको. वेदांवर वाद हवा," असा हट्ट त्यांनी धरला. त्यांच्या कल्याणासाठी श्रीगुरूंनी मग वेदांचे खरे स्वरूप आणि विस्तार समजावून सांगायला सुरुवात केली.
बोध / शिकवण
- विद्येचा उद्देश अहंकार नव्हे, तर आत्मज्ञान व विनय आहे.
- राजाश्रय किंवा बाह्य मान्यता खरी पात्रता ठरवत नाही.
- खरा ज्ञानी (त्रिविक्रम भारती, श्रीगुरू) वादापेक्षा शांतीला महत्त्व देतो.
- गुरू आधी प्रेमाने सावध करतात; उपदेश न ऐकणारा स्वतःचा नाश ओढवतो.
पुढील अध्यायाशी संबंध
पुढील अध्यायात श्रीगुरू त्या ब्राह्मणांना वेदांचा अफाट विस्तार सांगून "आम्ही सर्व वेद जाणतो" हा दावा किती पोकळ आहे ते दाखवतात.