श्रीगुरुचरित्र – अध्याय २६ : वेदांचा विस्तार
कांड: कर्मकांड | मुख्य पात्रे: श्री नृसिंह सरस्वती, दोन गर्विष्ठ ब्राह्मण, त्रिविक्रम भारती; कथांतर्गत – ब्रह्मदेव, वेदव्यास | स्थळ: गाणगापूर
पार्श्वभूमी
मागील अध्यायात दोन विद्यागर्विष्ठ ब्राह्मण श्रीगुरूंकडे वाद किंवा जयपत्र मागायला आले आणि श्रीगुरूंचा हितोपदेश त्यांनी धुडकावला. सिद्धमुनी नामधारकाला सांगतात की श्रीगुरूंनी त्यांचा गर्व उतरवण्यासाठी आधी वेदांचे स्वरूप आणि अनंत विस्तार समजावून सांगितला. हा अध्याय मुख्यतः उपदेशपर आहे.
सविस्तर कथा
सिद्धमुनी नामधारकाला म्हणाले, "गाणगापूरच्या मठात ते दृश्य कल्पना कर. एका बाजूला शांत बसलेले श्रीगुरू, त्यांच्या शेजारी नम्रपणे बसलेले त्रिविक्रम भारती, भोवती शिष्य आणि गावकरी; आणि समोर ताठ मानेने उभे असलेले ते दोन ब्राह्मण, हातात जयपत्रांचे गठ्ठे घेऊन." श्रीगुरूंनी त्यांना बसायला सांगितले, पण ते उभेच राहिले. मग श्रीगुरू त्यांना म्हणाले, "तुम्ही 'आम्ही चारही वेद जाणतो' असे म्हणता. वेद म्हणजे काय, त्यांचा विस्तार किती आहे, हे तरी ऐका."
श्रीगुरू सांगू लागले: वेद हे अपौरुषेय आहेत, म्हणजे कोणा मनुष्याने रचलेले नाहीत. ते परमेश्वराच्या निःश्वासासारखे अनादी आहेत. सृष्टीच्या प्रारंभी ब्रह्मदेवाला वेद प्राप्त झाले आणि त्यांच्या आधारे त्याने सृष्टीची रचना केली. पूर्वीच्या युगांत मनुष्य दीर्घायुषी, तेजस्वी आणि तीव्र बुद्धीचे होते, म्हणून ते वेदांचा मोठा भाग धारण करू शकत.
पुढे युगमानानुसार मनुष्याची आयुष्यमर्यादा व बुद्धी कमी होऊ लागली. कलियुगातील लोकांना एवढा विशाल वेदराशी धारण करणे अशक्य होईल हे जाणून वेदव्यासांनी त्या एकाच वेदराशीचे ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद आणि अथर्ववेद असे चार भाग केले. प्रत्येक वेद त्यांनी आपल्या एकेका शिष्याला शिकवला, आणि त्या शिष्यांच्या परंपरेतून प्रत्येक वेदाच्या अनेक शाखा निर्माण झाल्या.
श्रीगुरूंनी प्रत्येक वेदाचे स्वरूप सांगितले. ऋग्वेदात देवतांची स्तुती करणाऱ्या ऋचा आहेत. यजुर्वेद यज्ञकर्माशी संबंधित असून त्याच्या अनेक शाखा आहेत. सामवेद गायनप्रधान असून त्याच्या शाखा तर हजारोंच्या संख्येने सांगितल्या जातात. अथर्ववेदात शांती, पुष्टी आणि अनेक प्रकारच्या विधींचे मंत्र आहेत. प्रत्येक शाखेत संहिता, ब्राह्मणे, आरण्यके, उपनिषदे आहेत आणि त्यांच्या उच्चारासाठी शिक्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक्त, छंद, ज्योतिष ही सहा वेदांगे आहेत. स्वर, पद, क्रम, जटा, घन असे पाठप्रकार आहेत.
मग श्रीगुरू म्हणाले, "ब्राह्मणहो, विचार करा. एवढ्या अफाट वेदराशीपैकी एका शाखेचेही पूर्ण, निर्दोष अध्ययन एका आयुष्यात होणे कठीण. ऋषिमुनींनी अनेक जन्म तप करूनही 'वेद अनंत आहेत' असेच म्हटले. मग थोडेसे पाठांतर करून तुम्ही 'आम्ही सर्व वेद जाणतो' असा दावा कसा करता? वेदांचा खरा अर्थ परमात्म्याची ओळख करून देणे हा आहे, वादात कोणाला हरवणे हा नाही. वेद जाणणारा नम्र होतो, उद्धट नाही."
श्रीगुरूंनी त्यांना पुन्हा सावध केले, "हा गर्व सोडा. ज्यांना तुम्ही वादात हरवले, ज्यांच्याकडून बळजबरीने जयपत्रे घेतलीत, त्यांच्या अपमानाचे पाप तुमच्यावर आहे. पश्चात्ताप करा, नम्र व्हा."
पण इतका सविस्तर उपदेश ऐकूनही त्या दोघांच्या मनावर काहीच परिणाम झाला नाही. ते पुन्हा म्हणाले, "हे सगळे पुस्तकी सांगणे पुरे झाले. एकतर आमच्याशी वाद करा, नाहीतर जयपत्र द्या." त्यांच्या या उन्मत्तपणामुळे श्रीगुरूंनी ठरवले की आता केवळ शब्दांनी नव्हे, तर प्रत्यक्ष प्रचीतीनेच यांचा गर्व उतरेल.
बोध / शिकवण
- वेद अनंत आहेत; "मी सर्व जाणतो" हा दावा अज्ञानाचेच लक्षण आहे.
- व्यासांनी वेदविभाजन लोककल्याणासाठी केले; ज्ञान वाटून घेण्यासाठी असते, मिरवण्यासाठी नाही.
- वेदांचे खरे फळ नम्रता आणि आत्मज्ञान आहे.
- सत्य सांगूनही न ऐकणाऱ्या अहंकारी मनाला अनुभवाचाच धडा लागतो.
पुढील अध्यायाशी संबंध
पुढील अध्यायात श्रीगुरू एका मातंगाच्या मुखातून वेद वदवून या ब्राह्मणांचा गर्व पूर्णपणे उतरवतात.