श्रीगुरुचरित्र – अध्याय २९ : भस्म महिमा – वामदेव ऋषी व ब्रह्मराक्षस
कांड: कर्मकांड | मुख्य पात्रे: श्री नृसिंह सरस्वती, त्रिविक्रम भारती; कथांतर्गत – वामदेव ऋषी, ब्रह्मराक्षस | स्थळ: गाणगापूर (कथेतील स्थळ – अरण्य)
पार्श्वभूमी
मातंगाच्या अंगावरील भस्म-रेषांनी त्याला पूर्वजन्मांची स्मृती आली आणि ते पुसताच ती लोपली, हे पाहून त्रिविक्रम भारतींनी श्रीगुरूंना विचारले, "स्वामी, भस्माचे एवढे सामर्थ्य कसे? याचा महिमा सांगा." सिद्धमुनी नामधारकाला सांगतात की त्यावर श्रीगुरूंनी शिवपुराणात येणारी वामदेव ऋषी आणि ब्रह्मराक्षसाची कथा सांगितली.
सविस्तर कथा
श्रीगुरू सांगू लागले: पूर्वी वामदेव नावाचे एक महान शिवभक्त ऋषी होते. ते विरक्त, आत्मज्ञानी आणि सदैव शिवस्मरणात मग्न असत. त्यांच्या सर्वांगाला नेहमी भस्म लावलेले असे. ते तीर्थाटन करत फिरत.
एकदा फिरत असताना ते एका घोर अरण्यात शिरले. तिथे एक भयंकर ब्रह्मराक्षस राहत होता. तो भुकेने व्याकूळ होता आणि जो दिसेल त्याला खात असे. वामदेवांना पाहताच तो त्यांना खाण्यासाठी धावत आला आणि त्यांना पकडले. पण जसा त्याचा वामदेवांच्या भस्मलिप्त देहाला स्पर्श झाला, तसे त्याच्या अंगावर भस्माचे कण लागले. त्या क्षणी त्याची क्रूरता नाहीशी झाली, भूक शांत झाली, आणि त्याच्या मनात विलक्षण शांती आली. त्याला आपल्या पूर्वीच्या अनेक जन्मांची स्मृती जागी झाली.
तो ब्रह्मराक्षस वामदेवांच्या पायांवर पडला आणि म्हणाला, "मुनिवर्य, आपल्या अंगाच्या स्पर्शाने माझी पापबुद्धी गेली आणि मला माझे पूर्वजन्म आठवले." त्याने आपली कहाणी सांगितली: पूर्वी तो एक राजा होता. सत्ता आणि वैभवाने उन्मत्त होऊन त्याने अधर्माचे आचरण केले, प्रजेवर अन्याय केला, परस्त्रियांचा अपमान केला आणि अनेक पापकर्मे केली. त्या पापांमुळे मृत्यूनंतर त्याला दीर्घकाळ नरकयातना भोगाव्या लागल्या आणि अनेक हीन योनींत जन्म घेत तो शेवटी ब्रह्मराक्षस झाला. तो म्हणाला, "आपल्या अंगावरच्या या भस्माने माझी बुद्धी पालटली. याचे एवढे सामर्थ्य का आहे? माझा या योनीतून उद्धार कसा होईल?"
वामदेव ऋषींनी प्रसन्न होऊन त्याला भस्माचे माहात्म्य सांगितले. भस्म हे भगवान शिवांना अत्यंत प्रिय आहे. ते अग्नीत पवित्र होऊन तयार होते, म्हणून ते शुद्धतेचे प्रतीक आहे. ते देहाच्या नश्वरतेची आठवण करून देते – "हा देह शेवटी भस्मच होणार आहे" – आणि त्यामुळे वैराग्य जागे होते. मंत्रपूर्वक कपाळावर व अंगावर त्रिपुंड्र (तीन आडव्या रेषा) लावल्याने महापापेही नष्ट होतात, असे शास्त्र सांगते. भस्मधारण करून केलेले जप, तप, दान अनेकपटीने फलदायी होते. त्रिपुंड्राच्या तीन रेषा त्रिमूर्ती, तीन अग्नी, तीन वेद अशा पवित्र तत्त्वांचे प्रतीक मानल्या जातात. भस्म धारण करणाऱ्याला यमदूत स्पर्श करू शकत नाहीत, असेही वर्णन आहे.
हा महिमा सांगून वामदेवांनी करुणेने त्या ब्रह्मराक्षसाला मंत्रपूर्वक भस्म दिले. त्याने ते सर्वांगाला लावले आणि शिवनामाचा जप केला. त्या क्षणी त्याचा भयानक राक्षसी देह गळून पडला आणि तो दिव्य देह धारण करून दिव्य विमानातून शिवलोकाला गेला.
ही कथा सांगून श्रीगुरू त्रिविक्रम भारतींना म्हणाले, "भस्मात एवढे सामर्थ्य आहे. म्हणूनच मातंगाच्या अंगावरच्या रेषांनी त्याची पूर्वस्मृती जागी झाली. श्रद्धेने भस्म धारण करणाऱ्याचे कल्याण होते." त्रिविक्रम भारती व सर्व भक्त हा उपदेश ऐकून कृतार्थ झाले.
बोध / शिकवण
- भस्म हे वैराग्य आणि पावित्र्याचे प्रतीक आहे; ते देहाच्या नश्वरतेची आठवण देते.
- सत्पुरुषांचा क्षणिक स्पर्शही पापी जीवाचे परिवर्तन करू शकतो – सत्संगाचा महिमा.
- सत्ता आणि वैभवाचा उन्माद अनेक जन्मांची अधोगती आणतो.
- श्रद्धेने केलेले भस्मधारण व शिवस्मरण उद्धाराचे साधन आहे.
पुढील अध्यायाशी संबंध
पुढील अध्यायात माहूरचा एक ब्राह्मण गाणगापूरला येताना वाटेत मरण पावतो आणि त्याच्या शोकाकुल पत्नीची कथा सुरू होते.