श्रीगुरुचरित्र – अध्याय ३० : पतिनिधनाने शोकग्रस्त पतिव्रता
कांड: कर्मकांड | मुख्य पात्रे: श्री नृसिंह सरस्वती (ब्रह्मचारी रूपात), माहूरचा तरुण ब्राह्मण व त्याची पत्नी | स्थळ: माहूर; गाणगापूर क्षेत्र
पार्श्वभूमी
वेद, कर्मविपाक आणि भस्ममहिमा सांगून झाल्यावर सिद्धमुनी नामधारकाला पुढची कथा सांगतात. ही कथा अध्याय ३० ते ३२ अशा तीन अध्यायांत पसरलेली आहे. एका तरुण पतिव्रतेच्या दुःखातून श्रीगुरू देहाची अनित्यता, पतिव्रताधर्म आणि शेवटी आपल्या कृपेचे सामर्थ्य दाखवतात.
सविस्तर कथा
माहूर येथे एक श्रीमंत ब्राह्मण राहत होता. त्याला एकुलती एक मुलगी होती. ती रूपवान, सुशील आणि सदाचारी होती. योग्य वयात तिचा विवाह एका ब्राह्मण तरुणाशी झाला. पण दुर्दैवाने विवाहानंतर काही काळातच तिच्या पतीला एक असाध्य रोग जडला. अनेक वैद्यांचे उपचार झाले, पण गुण आला नाही. पती दिवसेंदिवस क्षीण होत गेला.
पत्नी अत्यंत निष्ठेने पतीची सेवा करत होती. शेवटी कोणी तरी सांगितले की भीमातीरी गाणगापुरात श्रीगुरू नृसिंह सरस्वती आहेत, त्यांच्या दर्शनाने असाध्य रोगही बरे होतात. तिने सासरच्या व माहेरच्या लोकांची चिंता न करता पतीला घेऊन गाणगापूरला जाण्याचा निश्चय केला. आजारी पतीला घेऊन तिने खडतर प्रवास सुरू केला.
अनेक दिवसांचा प्रवास करून ते गाणगापूरच्या अगदी जवळ पोहोचले. पण नियतीने परीक्षा मांडली. श्रीगुरूंचे दर्शन होण्यापूर्वीच, गाणगापूर क्षेत्रात पोहोचताच तिच्या पतीने प्राण सोडले.
त्या तरुणीवर आकाश कोसळले. ती पतीचे शव कवटाळून धाय मोकलून रडू लागली. तिचा विलाप हृदय पिळवटणारा होता: "मी कोणत्या आशेने इथे आले आणि काय झाले! आई-वडील, सासू-सासरे सगळ्यांना सोडून मी आले. आता मी कोणाचे तोंड पाहू? गुरुदर्शनाच्या आशेने आलो आणि दर्शनापूर्वीच माझे सौभाग्य हरपले. देवा, माझे कोणते पाप होते?" ती आपल्या नशिबाला, पूर्वजन्मीच्या कर्मांना दोष देत आक्रोश करू लागली. तिच्याभोवती लोक जमले, पण तिचे सांत्वन कोणालाच करता येईना.
त्याच वेळी तिथे एक तेजस्वी ब्रह्मचारी आला. भस्म लावलेला, हातात दंड-कमंडलू असलेला तो ब्रह्मचारी म्हणजे स्वतः श्रीगुरूच होते. त्याने तिला विचारले, "माते, तू एवढी का रडते आहेस?" तिने आपली सगळी कहाणी सांगितली.
ब्रह्मचारी तिला ज्ञान सांगू लागला: "मुली, शोक करून काय होणार? हा देह पंचमहाभूतांचा आहे, आणि जन्माला आलेल्याचा मृत्यू निश्चित आहे. जीव आपल्या कर्मानुसार देह धारण करतो आणि ते कर्म संपले की देह सोडतो. पती, पत्नी, पुत्र ही नाती नदीत वाहत येणाऱ्या लाकडांच्या ओंडक्यांसारखी आहेत – काही काळ एकत्र येतात आणि पुन्हा वेगळी होतात. कोणी कोणाचा कायमचा नाही. आत्मा अमर आहे, देह नश्वर आहे. ब्रह्मदेवाने कपाळी लिहिलेले कोणालाही टळत नाही. म्हणून शोक सोडून धैर्य धर."
त्या उपदेशाने तिचे मन थोडे स्थिर झाले. ती ब्रह्मचाऱ्याला नम्रपणे म्हणाली, "महाराज, आपण ज्ञानी आहात. आता मला सांगा, अशा परिस्थितीत पतिव्रता स्त्रीचा धर्म काय? मी काय करावे?"
बोध / शिकवण
- देह नश्वर आहे आणि नाती क्षणिक आहेत; हे जाणणे हेच शोकावरचे खरे औषध.
- आपत्ती आपल्या प्रारब्धकर्माचे फळ असते; त्यासाठी इतरांना दोष देऊ नये.
- संकटाच्या क्षणी गुरू कोणत्याही रूपात येऊन आधार देतात.
- निष्ठेने केलेली पतिसेवा आणि गुरुदर्शनाची तळमळ व्यर्थ जात नाही.
पुढील अध्यायाशी संबंध
पुढील अध्यायात ब्रह्मचारीरूपी श्रीगुरू तिला पतिव्रता स्त्रीचे आचारधर्म सविस्तर सांगतात.