श्रीगुरुचरित्र – अध्याय ३४ : रुद्राध्याय महिमा – भद्रसेन राजाचा पुत्र
कांड: कर्मकांड | मुख्य पात्रे: श्री नृसिंह सरस्वती; कथांतर्गत – राजा भद्रसेन, राजपुत्र सुधर्म, मंत्रिपुत्र तारक, पराशर ऋषी | स्थळ: गाणगापूर (कथेतील स्थळ – भद्रसेनाचे राज्य, काश्मीर म्हणून परंपरेत उल्लेख)
पार्श्वभूमी
महानंदेच्या कथेत रुद्राक्ष धारण करणारे माकड व कोंबडा पुढील जन्मी राजपुत्र व मंत्रिपुत्र झाल्याचे श्रीगुरूंनी सांगितले. सिद्धमुनी नामधारकाला सांगतात, "त्या दोघांचे पुढे काय झाले, आणि रुद्रजपाने मृत्यूही कसा परतला, ते श्रीगुरूंनी त्या दांपत्याला पुढे सांगितले."
सविस्तर कथा
श्रीगुरू कथा पुढे चालवू लागले: भद्रसेन नावाचा एक धर्मनिष्ठ राजा होता. त्याचा पुत्र सुधर्म आणि त्याच्या मंत्र्याचा पुत्र तारक हे दोघे जिवलग मित्र होते. ते एकत्र वाढले, एकत्र शिकले. दोघांनाही लहानपणापासून रुद्राक्षाची विलक्षण आवड होती. राजवस्त्रे, रत्नांचे अलंकार नाकारून ते रुद्राक्षांच्या माळाच धारण करत, भस्म लावत आणि शिवपूजेत रमत. राजाला व मंत्र्याला याचे आश्चर्य वाटे.
एकदा पराशर ऋषी राजाच्या दरबारी आले. राजाने त्यांचा सत्कार केला आणि मुलांच्या या विलक्षण स्वभावाचे कारण विचारले. पराशरांनी अंतर्ज्ञानाने पाहून सांगितले, "राजा, पूर्वजन्मी हे दोघे महानंदा वेश्येच्या घरचे माकड आणि कोंबडा होते. तिने त्यांच्या अंगावर रुद्राक्ष बांधले होते, त्या पुण्याने ते आता राजकुळात जन्मले आहेत. तो संस्कार अजून त्यांच्यात जागा आहे."
राजा आनंदित झाला, पण पराशर ऋषी गंभीर झाले. ते म्हणाले, "राजा, एक दुःखाची गोष्ट सांगावी लागते. तुझ्या पुत्राचे आयुष्य अल्प आहे. आजपासून सात दिवसांनी त्याचा मृत्यू होणार आहे." हे ऐकताच राजा, राणी, सगळा दरबार शोकाने कोसळला. राजा ऋषींच्या पायांवर पडून म्हणाला, "महाराज, यावर काही उपाय आहे का? माझा एकुलता पुत्र वाचवा."
पराशर म्हणाले, "उपाय आहे. रुद्राध्याय हा वेदांतील परम पवित्र भाग आहे. शंभर वेदज्ञ ब्राह्मणांना बोलाव. त्यांच्याकडून सात दिवस अखंड रुद्रजप व रुद्राभिषेक करव, आणि अभिषेकाचे तीर्थ राजपुत्रावर शिंपडत राहा. रुद्राच्या कृपेने कालही परत फिरेल." राजाने ताबडतोब तशी व्यवस्था केली. शंभर ब्राह्मण बसले. रात्रंदिवस रुद्राचा घोष सुरू झाला. अभिषेकाचे तीर्थ राजपुत्रावर शिंपडले जाऊ लागले.
सातवा दिवस उजाडला. माध्यान्हकाळी राजपुत्र अचानक मूर्च्छित होऊन पडला. सगळे घाबरले. पण ब्राह्मणांनी जप थांबवला नाही. त्याच वेळी यमदूत राजपुत्राचे प्राण न्यायला आले. पण रुद्रजपाच्या प्रभावाने तिथे शिवगण उभे होते. त्यांनी यमदूतांना अडवले आणि मारून परत पाठवले. यमदूत यमराजाकडे तक्रार घेऊन गेले. यमराजाने चित्रगुप्ताला विचारले; तेव्हा कळले की रुद्रजपामुळे शिवाने त्या राजपुत्राला दीर्घायुष्य दिले आहे. यमधर्माने तो निर्णय मान्य केला.
थोड्या वेळाने राजपुत्र झोपेतून उठावा तसा उठून बसला. त्याने सांगितले की त्याला भयंकर यमदूत दिसले, पण तेजस्वी शिवगणांनी त्याचे रक्षण केले. राजाचा आनंद गगनात मावेना. पराशर ऋषींनी सांगितले की आता राजपुत्राला अतिशय दीर्घ आयुष्य लाभले आहे (परंपरेत "दहा हजार वर्षे" असा उल्लेख येतो). राजाने ब्राह्मणांचा मोठा सत्कार केला, दानधर्म केला. सुधर्म आणि तारक पुढे दीर्घकाळ धर्माने राज्य करून शिवभक्तीत रमले.
कथा संपवून श्रीगुरू त्या दांपत्याला म्हणाले, "पाहिलेत? रुद्राध्यायाचे सामर्थ्य असे आहे. तुमच्या पतीवर शिंपडलेले तीर्थही रुद्राभिषेकाचेच होते."
बोध / शिकवण
- रुद्राध्याय (श्रीरुद्र) जप व रुद्राभिषेक हे अपमृत्यू टाळणारे श्रेष्ठ साधन मानले आहे.
- पूर्वजन्मीचे पुण्य-संस्कार या जन्मीच्या स्वभावात दिसतात.
- संकटाची पूर्वसूचना मिळाली तर हताश न होता सत्कर्म व उपासनेचा मार्ग धरावा.
- सामूहिक, श्रद्धापूर्ण जप-अनुष्ठानाचे फळ महान असते.
पारायण / श्रद्धा
या कथेमुळे दीर्घायुष्य, आरोग्य आणि अपमृत्युनिवारणासाठी रुद्राभिषेक व लघुरुद्र करण्याची, तसेच अध्याय ३३–३४ वाचण्याची परंपरा भक्तांमध्ये आढळते.
पुढील अध्यायाशी संबंध
पुढील अध्यायात श्रीगुरू कच-देवयानी कथा आणि सीमंतिनीच्या सोमवार व्रताची कथा सांगतात.