श्रीगुरुचरित्र – अध्याय ३३ : रुद्राक्ष महिमा – महानंदा, माकड व कोंबडा
कांड: कर्मकांड | मुख्य पात्रे: श्री नृसिंह सरस्वती, माहूरचे दांपत्य; कथांतर्गत – महानंदा, वैश्यरूपी शिव, माकड व कोंबडा | स्थळ: गाणगापूर (कथेतील स्थळ – नंदिग्राम/महानंदेचे नगर)
पार्श्वभूमी
पती पुन्हा जिवंत झाल्यावर माहूरचे दांपत्य श्रीगुरूंच्या सेवेत राहिले. एके दिवशी त्यांनी श्रीगुरूंना विचारले, "स्वामी, रुद्राक्ष धारणाचे आणि रुद्राचे एवढे महत्त्व का?" सिद्धमुनी नामधारकाला सांगतात की उत्तरादाखल श्रीगुरूंनी शिवपुराणातील महानंदेची कथा सांगितली. ही कथा पुढील अध्यायातील भद्रसेन राजाच्या कथेशी जोडलेली आहे.
सविस्तर कथा
श्रीगुरू सांगू लागले: पूर्वी नंदिग्राम नगरात महानंदा नावाची एक वेश्या राहत होती. ती अत्यंत रूपवान, धनवान आणि कलाकुशल होती. पण तिचे वेगळेपण असे होते की ती मनापासून शिवभक्त होती. तिच्या घरी शिवलिंगाची पूजा होई, ती नियमाने शिवनाम घेई, अंगावर रुद्राक्ष धारण करी आणि दानधर्मही करी. आपल्या व्यवसायातही तिने एक नियम पाळला होता – जो पुरुष तिला मूल्य देऊन ठरावीक दिवसांसाठी पती म्हणून स्वीकारील, त्या काळात ती त्याच्याशी पतिव्रतेसारखी एकनिष्ठ राहील.
तिच्या नृत्यशाळेत तिने एक माकड आणि एक कोंबडा पाळले होते. भक्तीच्या भावनेने तिने त्या दोघांनाही अंगावर रुद्राक्ष बांधले होते आणि माकडाला शिवनृत्य शिकवले होते. नर्तकी नाचताना ते माकडही नाचत असे आणि कोंबडा जवळ बसलेला असे.
एके दिवशी भगवान शिवांनी तिच्या सत्त्वाची परीक्षा घेण्याचे ठरवले. ते एका श्रीमंत वैश्याच्या रूपात तिच्याकडे आले. त्यांच्या हातात एक तेजस्वी, रत्नजडित शिवलिंग होते. ते लिंग पाहून महानंदा भारावून गेली आणि तिने ते मागितले. वैश्य म्हणाला, "हे लिंग मला प्राणापेक्षा प्रिय आहे. मी ते तुला देईन, पण तू मला तीन दिवसांसाठी पती म्हणून स्वीकारले पाहिजे आणि त्या काळात पतिव्रतेसारखी राहिली पाहिजे. आणि हे लिंग जपून ठेव; याला काही झाले तर मी प्राण देईन." महानंदेने सत्याची शपथ घेऊन ते मान्य केले. ते लिंग नृत्यशाळेत ठेवण्यात आले.
त्या रात्री नृत्यशाळेला अचानक भयंकर आग लागली. आगीत ते माकड आणि कोंबडा होरपळले, आणि ते रत्नलिंगही जळून नष्ट झाले. हे पाहताच वैश्य म्हणाला, "माझे प्राणप्रिय लिंग गेले. आता मी जगणार नाही." आणि त्याने चिता रचून अग्निप्रवेश केला.
महानंदा दुःखाने व्याकूळ झाली. तिने विचार केला, "मी तीन दिवसांसाठी याची पत्नी झाले आहे. सत्याची शपथ घेतली आहे. पतिव्रतेचा धर्म पाळायचा तर मलाही याच्याबरोबर जायला हवे." नातेवाईकांनी तिला खूप अडवले, पण सत्यनिष्ठ महानंदेने आपले सर्व धन दान केले आणि शिवनाम घेत त्या चितेत उडी घेण्यासाठी पुढे झाली.
त्या क्षणी साक्षात भगवान शिव प्रकट झाले. त्यांनी तिला अग्नीतून सावरले आणि म्हणाले, "महानंदे, मी तुझी परीक्षा घेत होतो. आग, लिंग, वैश्य – सगळी माझी माया होती. तुझी सत्यनिष्ठा आणि भक्ती पाहून मी प्रसन्न आहे. वर माग." महानंदेने आपल्यासह आपल्या परिवाराचा उद्धार मागितला. शिवांनी तिला सद्गती दिली.
श्रीगुरू पुढे म्हणाले, "आणि ते माकड व कोंबडा? केवळ अंगावर रुद्राक्ष होते म्हणून, आणि शिवभक्तीच्या वातावरणात राहिल्यामुळे त्यांनाही पुण्य मिळाले. पुढील जन्मी ते माकड एका राजाचा पुत्र म्हणून आणि तो कोंबडा त्याच राजाच्या मंत्र्याचा पुत्र म्हणून जन्मले. पूर्वसंस्काराने ते लहानपणापासूनच रुद्राक्ष धारण करत आणि शिवभक्ती करत." हे ऐकून ते दांपत्य थक्क झाले.
बोध / शिकवण
- रुद्राक्ष धारणाचे पुण्य इतके मोठे की ते अजाण पशुपक्ष्यांनाही उच्च जन्म देते.
- व्यवसाय कोणताही असो, सत्यनिष्ठा आणि भक्ती माणसाला उच्च पदाला नेतात.
- ईश्वर परीक्षा घेतो; दिलेल्या वचनाला जागणारा शेवटी कृपेचा अधिकारी ठरतो.
- सत्संग आणि पवित्र वातावरणाचा प्रभाव जन्मोजन्मी टिकतो.
पुढील अध्यायाशी संबंध
पुढील अध्यायात हेच दोघे – राजा भद्रसेनाचा पुत्र सुधर्म आणि मंत्रिपुत्र तारक – अल्पायुषी असल्याचे पराशर ऋषी सांगतात आणि रुद्रजपाने ते दीर्घायुषी होतात.