श्रीगुरुचरित्र – अध्याय ३९ : साठ वर्षांच्या गंगेला संतती
कांड: भक्तिकांड | मुख्य पात्रे: श्रीगुरू नृसिंह सरस्वती, सोमनाथ ब्राह्मण, त्याची पत्नी गंगा | स्थळ: गाणगापूर, भीमा-अमरजा संगम (अश्वत्थ वृक्ष)
पार्श्वभूमी
भास्कराच्या समाराधनेची कथा ऐकून नामधारक आनंदित होतो आणि सिद्धमुनींना आणखी कथा सांगण्याची विनंती करतो. सिद्धमुनी सांगतात की श्रीगुरू रोज संगमावर स्नान-अनुष्ठानासाठी जात आणि दुपारी मठात परत येत. गाणगापुरातील अनेक भक्त रोज त्यांची सेवा करत. अशाच एका वृद्ध सेविकेची ही कथा.
सविस्तर कथा
गाणगापुरात सोमनाथ नावाचा एक ब्राह्मण राहत असे. त्याची पत्नी गंगा अत्यंत पतिव्रता आणि गुरुभक्त होती. तिचे वय साठ वर्षांचे झाले होते, पण तिला मूलबाळ नव्हते. वांझपणाचे दुःख तिने मनात दाबून ठेवले होते. ती रोज श्रीगुरूंच्या दर्शनाला येई, नमस्कार करी, आरती करी आणि निष्काम भावाने सेवा करी.
अनेक दिवसांच्या या निष्ठेने श्रीगुरू प्रसन्न झाले. एके दिवशी ते तिला म्हणाले, "माते, तू रोज इतकी सेवा करतेस. तुझ्या मनात कोणती इच्छा आहे ते सांग." गंगेचे डोळे भरून आले. ती म्हणाली, "स्वामी, स्त्रीजन्माचे सार्थक संततीत आहे असे म्हणतात. मी वांझ राहिले. आता तर वृद्धापकाळ आला. पुढच्या जन्मी तरी मला संतती लाभो, एवढाच आशीर्वाद द्या."
श्रीगुरू हसून म्हणाले, "पुढच्या जन्माची वाट कशाला? याच जन्मी तुला संतती होईल." गंगा व ऐकणारे सर्व आश्चर्यचकित झाले. साठ वर्षांच्या स्त्रीला मूल होणे लोकरीतीला धरून नव्हते. पण श्रीगुरूंनी उपाय सांगितला: "संगमावर जो अश्वत्थ (पिंपळ) वृक्ष आहे, त्याची तू श्रद्धेने सेवा कर. रोज संगमात स्नान करून त्या वृक्षाची पूजा कर आणि प्रदक्षिणा घाल."
गंगेने विचारले, "स्वामी, अश्वत्थाचे एवढे माहात्म्य का?" तेव्हा श्रीगुरूंनी अश्वत्थ माहात्म्य सांगितले: अश्वत्थ वृक्ष हा साक्षात त्रिमूर्तीचे रूप आहे. त्याच्या मुळाशी ब्रह्मदेव, मध्यभागी विष्णू आणि अग्रभागी शिव वास करतात. श्रीकृष्णानेही गीतेत "वृक्षांमध्ये मी अश्वत्थ आहे" असे सांगितले आहे. अश्वत्थाची सेवा केल्याने ग्रहपीडा दूर होते, पापक्षय होतो आणि मनोकामना पूर्ण होतात. सेवेचे नियम, कोणत्या दिवशी स्पर्श करावा, किती प्रदक्षिणा कराव्यात आणि मनोभावे करावयाचा संकल्प हेही त्यांनी सांगितले.
गंगेने गुरुवचनावर पूर्ण विश्वास ठेवून सेवा सुरू केली. लोक हसले तरी तिने सेवा थांबवली नाही. काही काळाने तिला स्वप्नात दृष्टांत झाला आणि श्रीगुरूंच्या आशीर्वादाचा प्रत्यय येऊ लागला. वयाच्या साठीतही ती गर्भवती झाली. गावात ही वार्ता पसरताच सगळे थक्क झाले.
योग्य काळ पूर्ण होताच गंगेला एक कन्या झाली आणि त्यानंतर एक पुत्र झाला. सोमनाथ आणि गंगा मुलांना घेऊन श्रीगुरूंच्या चरणी आले आणि आनंदाश्रूंनी त्यांनी कृतज्ञता व्यक्त केली. श्रीगुरूंनी मुलांना आशीर्वाद दिला. पुढे ती मुले विद्वान आणि सुखी झाली.
सिद्धमुनी म्हणाले, "नामधारका, लोकांना जे अशक्य वाटते ते श्रीगुरूंच्या शब्दाने शक्य होते. गंगेने स्वतःसाठी याच जन्मी काहीच मागितले नव्हते; तिची निष्काम सेवाच तिचे भाग्य घडवून गेली."
बोध / शिकवण
- निष्काम सेवेचे फळ गुरू न मागताही देतात.
- गुरुवचनावर लोकरीती आणि वयाचे बंधन लादू नये; श्रद्धेपुढे निसर्गही नमतो.
- अश्वत्थ वृक्ष त्रिमूर्तीचे स्थान मानला जातो; त्याची सेवा पवित्र आहे.
- लोकांच्या हसण्याकडे लक्ष न देता नियम चिकाटीने पाळणे हीच साधना.
पारायण / श्रद्धा
संततीप्राप्तीची इच्छा असणारे भक्त हा अध्याय श्रद्धेने वाचतात आणि त्यासोबत अश्वत्थ (पिंपळ) प्रदक्षिणा करतात, अशी प्रचलित परंपरा आहे.
पुढील अध्यायाशी संबंध
पुढील अध्यायात श्रीगुरू एका कुष्ठरोगी ब्राह्मणाची निष्ठा सुकलेल्या औदुंबर काष्ठाच्या सेवेतून तपासतात.