श्रीगुरुचरित्र – अध्याय ४० : कुष्ठरोगी नरहरी – सुकलेल्या काष्ठाला पालवी
कांड: भक्तिकांड | मुख्य पात्रे: श्रीगुरू नृसिंह सरस्वती, कुष्ठरोगी ब्राह्मण नरहरी, शिष्य व ग्रामस्थ; दृष्टांतकथेत शिवभक्त शबर (भिल्ल) व त्याची पत्नी | स्थळ: गाणगापूर, संगम
पार्श्वभूमी
गंगेला संतती लाभल्याची कथा संपल्यावर नामधारक विचारतो, "श्रीगुरूंनी असाध्य रोगही बरे केले असे ऐकतो, त्याची कथा सांगा." सिद्धमुनी सांगतात की श्रीगुरू रोगमुक्ती देताना केवळ औषध देत नसत; ते भक्ताच्या श्रद्धेची परीक्षा घेऊन त्याचे अंतःकरण शुद्ध करत. त्याचे उत्तम उदाहरण म्हणजे नरहरी ब्राह्मण.
सविस्तर कथा
नरहरी नावाचा एक विद्वान ब्राह्मण कुष्ठरोगाने ग्रस्त होता. रोगामुळे समाजाने त्याला दूर लोटले होते. अनेक उपाय, व्रते, तीर्थयात्रा करूनही रोग बरा झाला नाही. निराश होऊन तो गाणगापूरला श्रीगुरूंच्या चरणी आला आणि म्हणाला, "स्वामी, या रोगी देहाने जगण्यापेक्षा मरण बरे. एकतर मला रोगमुक्त करा, नाहीतर इथेच प्राण सोडतो."
श्रीगुरूंनी त्याच्याकडे करुणेने पाहिले. मठाजवळ एक सुकलेले औदुंबराचे लाकूड पडलेले होते. कितीतरी वर्षे ते तसेच पडून कोरडे ठणठणीत झाले होते. श्रीगुरू म्हणाले, "हे काष्ठ घे. संगमावर जाऊन ते जमिनीत रोव आणि रोज त्याला श्रद्धेने पाणी घाल. ज्या दिवशी या काष्ठाला पालवी फुटेल, त्या दिवशी तुझा रोग नाहीसा होईल."
नरहरीने शंका न घेता ते लाकूड खांद्यावर घेतले आणि संगमावर जाऊन रोवले. तो रोज संगमात स्नान करून घागरीने पाणी आणून त्या काष्ठाला घालू लागला, प्रदक्षिणा करू लागला आणि गुरुस्मरण करू लागला. येणारे-जाणारे लोक त्याची थट्टा करत, "वाळलेल्या लाकडाला कधी पालवी फुटते का? हा वेडा झाला आहे." काही जणांनी श्रीगुरूंकडे जाऊन विचारले, "स्वामी, या बिचाऱ्याला असे अशक्य काम का दिले?"
तेव्हा श्रीगुरू म्हणाले, "फळ हे गुरुवचनावरील श्रद्धेप्रमाणे मिळते. ज्याची जशी भावना, तसे फळ." श्रद्धेचे माहात्म्य समजावण्यासाठी त्यांनी एका शिवभक्त शबराची (भिल्लाची) कथा सांगितली. तो भिल्ल रोज शिवलिंगाची पूजा चिताभस्माने करत असे. एके दिवशी कितीही शोधले तरी त्याला भस्म मिळाले नाही आणि पूजा खंडित होणार म्हणून तो व्याकूळ झाला. तेव्हा त्याच्या पत्नीने पूजेसाठी स्वतःचा देह अग्नीला अर्पण करून त्याचे भस्म देऊ केले. त्या अनन्य भक्तीने शिव प्रसन्न झाले आणि त्यांनी तिला पुन्हा जिवंत करून दोघांचा उद्धार केला. श्रीगुरू म्हणाले, "भावाला देव बांधला जातो. नरहरीची निष्ठाही अशीच फळेल."
इकडे नरहरी काही दिवस अखंड सेवा करत राहिला. एके दिवशी श्रीगुरू स्वतः संगमावर आले. त्यांनी नरहरीची अखंड निष्ठा पाहिली आणि आपल्या कमंडलूतील जल त्या काष्ठावर शिंपडले. पाहता पाहता त्या कोरड्या लाकडाला हिरवी पालवी फुटली. त्याच क्षणी नरहरीच्या अंगावरील कुष्ठाचे डाग नाहीसे झाले आणि त्याचा देह निरोगी, तेजस्वी झाला.
आनंदाने भारावलेल्या नरहरीने श्रीगुरूंच्या चरणी लोटांगण घातले आणि स्फूर्तीने त्यांची स्तुती केली. जे लोक त्याची थट्टा करत होते, ते आता श्रीगुरूंचा जयजयकार करू लागले. नरहरी पुढे श्रीगुरूंचा एकनिष्ठ शिष्य होऊन त्यांच्या सेवेत राहिला.
सिद्धमुनी म्हणाले, "नामधारका, सुकलेले काष्ठ म्हणजे रोगी, निराश देहच होता. गुरुवचनाच्या जलाने ते पुन्हा हिरवे झाले."
बोध / शिकवण
- गुरूंनी दिलेली साधना कितीही विचित्र वाटली तरी ती निष्ठेने पूर्ण करावी.
- फळ श्रद्धेच्या प्रमाणात मिळते; शंका ही साधनेतील सर्वात मोठी बाधा आहे.
- लोकांची थट्टा क्षणिक असते, गुरुकृपेचे फळ चिरंतन असते.
- अनन्य भक्ती देवालाही बांधून ठेवते, हे शबराच्या कथेतून दिसते.
पारायण / श्रद्धा
त्वचारोग किंवा दीर्घ आजारातून मुक्तीसाठी अनेक भक्त हा अध्याय श्रद्धेने वाचतात. औदुंबर सेवेचे महत्त्वही याच कथेशी जोडले जाते.
पुढील अध्यायाशी संबंध
पुढील अध्यायात श्रीगुरूंचा जुना भक्त सायंदेव वृद्धपणी पुन्हा दर्शनाला येतो आणि श्रीगुरू त्याला गुरुसेवा व काशीयात्रेचे माहात्म्य सांगतात.