श्रीगुरुचरित्र – अध्याय ४२ : अनंत व्रत कथा
कांड: भक्तिकांड | मुख्य पात्रे: श्रीगुरू नृसिंह सरस्वती, सायंदेव; व्रतकथेत सुमंतु ब्राह्मण, त्याची कन्या सुशीला, कौंडिण्य ऋषी, वृद्ध ब्राह्मण रूपातील अनंत (विष्णू) | स्थळ: गाणगापूर; व्रतकथेत नदीतीर व वन
पार्श्वभूमी
काशीयात्रेचे माहात्म्य ऐकल्यानंतर सायंदेव गाणगापुरातच सेवेत राहिला. त्या काळात भाद्रपद शुद्ध चतुर्दशी म्हणजे अनंत चतुर्दशी जवळ आली. सायंदेवाने विचारले, "स्वामी, मला असे एखादे व्रत सांगा, ज्याने संसारातील दुःख नाहीसे होईल आणि सर्व मनोरथ पूर्ण होतील." तेव्हा श्रीगुरूंनी अनंत व्रत सांगितले. ही कथा मूळची श्रीकृष्णांनी वनवासात असलेल्या युधिष्ठिराला सांगितलेली आहे, असे श्रीगुरू सांगतात.
सविस्तर कथा
पूर्वी सुमंतु नावाचा एक वेदनिष्ठ ब्राह्मण होता. त्याला सुशीला नावाची सद्गुणी कन्या होती. सुशीलेची आई लहानपणीच वारली आणि सुमंतूने दुसरे लग्न केले. सावत्र आई कठोर स्वभावाची होती, तरी सुशीला सहनशीलतेने घरकाम करत वाढली. वयात आल्यावर तिचा विवाह कौंडिण्य ऋषींशी झाला.
सासरी जाताना वाटेत एका नदीतीरी कौंडिण्य स्नान-संध्येसाठी थांबले. त्या वेळी सुशीलेने पाहिले की काही स्त्रिया तांबडी वस्त्रे नेसून कोणत्यातरी देवतेची पूजा करत आहेत. तिने विचारले, "ही कोणती पूजा?" त्या म्हणाल्या, "हे अनंताचे व्रत आहे. भाद्रपद शुद्ध चतुर्दशीला अनंत (विष्णू) यांची पूजा करून चौदा गाठींचा दोरा हातात बांधतात. याने दारिद्र्य जाते आणि सर्व सुख मिळते." सुशीलेने त्यांच्याबरोबर पूजा केली आणि तो अनंताचा दोरा आपल्या हातात बांधला.
त्या व्रताच्या प्रभावाने कौंडिण्यांच्या घरी लवकरच संपत्ती, धान्य, गोधन यांची भरभराट झाली. एके दिवशी कौंडिण्यांनी सुशीलेच्या हातातील दोरा पाहिला आणि विचारले, "हा दोरा कसला?" सुशीलेने सांगितले, "हा अनंताचा दोरा आहे. याच्या कृपेनेच आपल्याला हे वैभव मिळाले." पण संपत्तीच्या गर्वाने कौंडिण्य म्हणाले, "हे वैभव माझ्या तपाने मिळाले आहे. तू मला वश करण्यासाठी हा दोरा बांधला आहेस." असे म्हणून त्यांनी तो दोरा तोडून अग्नीत फेकला. सुशीलेने घाबरून तो जळता दोरा बाहेर काढला आणि दुधात ठेवला.
अनंताच्या या अपमानामुळे कौंडिण्यांचे सर्व वैभव नष्ट झाले. घरात दारिद्र्य आले, लोक दूर झाले, सगळीकडून अपमान होऊ लागला. तेव्हा कौंडिण्यांना आपली चूक कळली. पश्चात्तापाने ते "अनंताचे दर्शन घेतल्याशिवाय परत येणार नाही" असा निश्चय करून वनात निघाले.
वनात फिरताना त्यांना विचित्र दृश्ये दिसली. फळांनी लगडलेला आंब्याचा वृक्ष, पण त्याचे फळ कोणताही पक्षी खात नव्हता. वासरासह उभी गाय, पण ती गवत खात नव्हती. गवतात उभा बैल, पण तो चरत नव्हता. एकमेकांत पाणी मिसळणारी दोन सरोवरे, एक गाढव आणि एक हत्ती. प्रत्येकाला कौंडिण्यांनी विचारले, "अनंताला पाहिले का?" पण सर्वांनी "नाही" असेच उत्तर दिले. शेवटी थकून, निराश होऊन ते मूर्च्छित पडले.
तेव्हा अनंत एका वृद्ध ब्राह्मणाच्या रूपात आले आणि कौंडिण्यांना आपल्या स्थानी नेऊन आपले दिव्य, चतुर्भुज रूप दाखवले. त्यांनी वाटेतील दृश्यांचा अर्थ सांगितला: आंब्याचा वृक्ष म्हणजे आपली विद्या कोणालाही न शिकवणारा ब्राह्मण; गाय म्हणजे पेरलेले बीज गिळणारी पृथ्वी; बैल म्हणजे धर्म; दोन सरोवरे म्हणजे एकमेकींनाच दान देणाऱ्या दोन बहिणी; गाढव म्हणजे क्रोध आणि हत्ती म्हणजे मद (गर्व). कौंडिण्यांनी क्षमा मागितली. अनंतांनी त्यांना चौदा वर्षे हे व्रत करण्याची आज्ञा दिली आणि सुख, धर्मबुद्धी व अंती मोक्ष असे वर दिले. घरी परत येऊन कौंडिण्य-सुशीलेने व्रत केले आणि त्यांचे वैभव परत आले.
कथा सांगून झाल्यावर श्रीगुरूंनी सायंदेवाकडून विधिपूर्वक अनंत व्रत करवून घेतले. श्रीगुरू म्हणाले, "जो हे व्रत श्रद्धेने करतो, त्याच्या घरी अनंताची कृपा अनंत काळ राहते."
बोध / शिकवण
- मिळालेले वैभव देवकृपेचे फळ आहे; त्याचा गर्व केल्यास ते टिकत नाही.
- पश्चात्ताप प्रामाणिक असेल तर परमेश्वर स्वतः भेटायला येतो.
- विद्या, दान आणि धर्म यांचा उपयोग इतरांसाठी व्हावा; कंजूषपणा, क्रोध आणि मद हे अधोगतीचे कारण आहेत.
- पतीच्या चुकीतही पत्नीने श्रद्धा जपली, म्हणून कुटुंब सावरले.
पारायण / श्रद्धा
अनंत चतुर्दशीला अनंत व्रताची पूजा करताना अनेक दत्तभक्त घरात हा अध्याय वाचतात.
पुढील अध्यायाशी संबंध
पुढील अध्यायात महाशिवरात्रीच्या प्रसंगी श्रीगुरू विणकर भक्त तंतुकाला क्षणार्धात श्रीशैलाचे दर्शन घडवतात.