श्रीगुरुचरित्र – अध्याय ४१ : सायंदेवाची सेवा व काशीयात्रा वर्णन
कांड: भक्तिकांड | मुख्य पात्रे: श्रीगुरू नृसिंह सरस्वती, वृद्ध भक्त सायंदेव; दृष्टांतकथेत त्वष्टा ब्रह्मदेवाचा पुत्र व त्याचे गुरुकुल | स्थळ: गाणगापूर, संगम; कथेत काशी
पार्श्वभूमी
अध्याय १३–१४ मध्ये आलेला सायंदेव हा श्रीगुरूंचा जुना भक्त. उत्तर कांची (कडगंची) येथील हा ब्राह्मण क्रूर यवन राजाच्या संकटातून श्रीगुरूंच्या कृपेने वाचला होता. त्या वेळी श्रीगुरूंनी त्याला "पुढे गाणगापुरात पुन्हा भेट होईल" असे सांगितले होते. आता अनेक वर्षांनंतर, वृद्धावस्थेत तो पुन्हा गाणगापूरला येतो. सिद्धमुनी नामधारकाला सांगतात की श्रीगुरुचरित्राचे कर्ते सरस्वती गंगाधर हे याच सायंदेवाच्या वंशातील आहेत, म्हणून हा अध्याय विशेष आहे.
सविस्तर कथा
श्रीगुरू गाणगापुरात प्रकट झाले आहेत ही वार्ता ऐकून सायंदेव आपल्या कुटुंबासह दर्शनाला आला. श्रीगुरूंना पाहताच त्याने साष्टांग नमस्कार घातला आणि भावविभोर होऊन स्तुती केली. श्रीगुरू म्हणाले, "सायंदेवा, तुला दिलेले वचन आठवते का? आज आपली पुन्हा भेट झाली." सायंदेवाने श्रीगुरूंना आपल्या घरी भिक्षेचे आमंत्रण दिले आणि मोठ्या भक्तीने समाराधना केली.
त्यानंतर सायंदेव गुरुसेवेसाठी गाणगापुरात राहिला. श्रीगुरू संगमावर जात तेव्हा तो त्यांच्या बरोबर जाई. एके दिवशी श्रीगुरूंनी त्याच्या निष्ठेची परीक्षा घेतली. संगमावर प्रतिकूल परिस्थितीत, रात्रीच्या वेळी त्याला एकट्याला ठेवून ते निघून गेले. पण भयाने किंवा थकव्याने सायंदेवाने सेवा सोडली नाही; तो गुरुस्मरण करत तिथेच राहिला. त्याची ही अढळ निष्ठा पाहून श्रीगुरू प्रसन्न झाले.
सायंदेवाने विचारले, "स्वामी, शिष्याने गुरूची सेवा कशी करावी?" तेव्हा श्रीगुरूंनी एक प्राचीन कथा सांगितली. त्वष्टा ब्रह्मदेवाचा पुत्र गुरुगृही विद्या शिकत होता. विद्या पूर्ण झाल्यावर त्याने गुरूंना गुरुदक्षिणा विचारली. गुरूंनी आणि गुरुकुलातील प्रत्येकाने त्याच्याकडे अशक्य वाटणाऱ्या गोष्टी मागितल्या. गुरुपत्नीने कधीही जीर्ण न होणारे घर मागितले, गुरुपुत्राने पाण्यावरूनही चालता येतील अशा पादुका मागितल्या, आणि इतरांनीही अशाच दुर्लभ वस्तू मागितल्या. शिष्य गोंधळला, पण त्याने गुरुदक्षिणा पूर्ण करण्याचा निश्चय केला.
तो काशीला गेला. तिथे गंगास्नान करून विश्वेश्वराची उपासना करू लागला. त्याची गुरुनिष्ठा पाहून प्रत्यक्ष शिव प्रसन्न झाले आणि त्यांनी त्याला सर्व विद्या आणि कौशल्य प्रदान केले. त्या बळावर त्याने गुरुकुलातील प्रत्येकाची इच्छा पूर्ण केली. गुरूंनी त्याला आशीर्वाद दिला आणि तो पुढे सर्व कलांचा अधिपती झाला. श्रीगुरू म्हणाले, "गुरूसाठी केलेले कष्ट कधीच वाया जात नाहीत; त्यातून देव स्वतः प्रसन्न होतो."
या कथेच्या निमित्ताने श्रीगुरूंनी सायंदेवाला काशीयात्रेचे सविस्तर माहात्म्य आणि विधी सांगितला. काशी हे शिवाचे अविमुक्त क्षेत्र; तेथे मरण आले तरी मुक्ती मिळते. यात्रेकरूने मणिकर्णिका घाटावर स्नान करावे, विश्वेश्वर, अन्नपूर्णा, कालभैरव, ढुंढिराज गणेश यांचे दर्शन घ्यावे, पंचक्रोशी प्रदक्षिणा करावी, गंगेच्या विविध घाटांवर व तीर्थांवर स्नान-दान करावे. यात्रा करताना संयम, सत्य आणि भक्ती पाळावी, असेही त्यांनी सांगितले. श्रीगुरू म्हणाले, "परंतु जो गुरुचरणी अनन्य आहे, त्याला सर्व तीर्थे इथेच आहेत."
शेवटी श्रीगुरूंनी सायंदेवाला वर दिला, "तुझ्या वंशात माझी भक्ती अखंड राहील. तुझे वंशज माझे भक्त होतील." हा वर पुढे खरा ठरला; याच वंशात जन्मलेल्या सरस्वती गंगाधरांनी गुरुचरित्र रचले.
बोध / शिकवण
- गुरू शिष्याची परीक्षा घेतात, पण ती त्याला घडवण्यासाठीच असते.
- गुरुदक्षिणा कितीही कठीण वाटली तरी निष्ठेने प्रयत्न केल्यास परमेश्वर साहाय्य करतो.
- तीर्थयात्रा विधिपूर्वक आणि संयमाने करावी; पण गुरुचरण हेच सर्वोच्च तीर्थ.
- एका भक्ताची निष्ठा पिढ्यान्पिढ्या कुळाचे कल्याण करते.
पुढील अध्यायाशी संबंध
पुढील अध्यायात श्रीगुरू सायंदेवाला अनंत चतुर्दशी व्रताचे माहात्म्य सांगून ते व्रत करवून घेतात.