श्रीगुरुचरित्र – अध्याय ४४ : नंदी ब्राह्मणाचा कुष्ठरोग दूर
कांड: भक्तिकांड | मुख्य पात्रे: श्रीगुरू नृसिंह सरस्वती, कुष्ठरोगी ब्राह्मण नंदी, तुळजाभवानी व चंदला परमेश्वरी (दृष्टांतरूपाने) | स्थळ: तुळजापूर, चंदला परमेश्वरीचे स्थान, गाणगापूर (संगम)
पार्श्वभूमी
तंतुकाच्या श्रीशैल दर्शनाची कथा ऐकून नामधारक भारावून जातो. सिद्धमुनी सांगतात की श्रीगुरूंची कीर्ती आता दूरवर पसरली होती. इतर देवतांची उपासना करणाऱ्या भक्तांनाही देवताच दृष्टांत देऊन गाणगापूरला पाठवत. नंदी ब्राह्मणाची कथा त्याचे उत्तम उदाहरण आहे. याच नंदीमुळे पुढील अध्यायातील कवी नरहरीचीही भेट घडते.
सविस्तर कथा
नंदी नावाचा एक ब्राह्मण श्वेतकुष्ठाने (अंगावरील पांढऱ्या डागांच्या रोगाने) ग्रस्त होता. समाजात त्याची उपेक्षा होत होती. रोगमुक्तीसाठी तो तुळजापूरला गेला आणि तुळजाभवानीची दीर्घकाळ (परंपरेत तीन वर्षे असे सांगितले जाते) कठोर उपासना केली. पण रोग बरा झाला नाही. शेवटी देवीने त्याला दृष्टांत दिला की "तू चंदला परमेश्वरीकडे जा."
नंदी चंदला परमेश्वरीच्या स्थानी गेला आणि तिथेही निष्ठेने सेवा करू लागला. काही काळाने देवीने स्वप्नात सांगितले, "तुझा रोग माझ्याकडून नव्हे, तर गाणगापूरच्या श्रीगुरूंच्या कृपेने जाईल. ते साक्षात त्रिमूर्ती आहेत. तू त्यांच्याकडे जा." नंदी मनात काहीसा साशंक झाला, "देवीनेच बरे केले नाही, तर एक संन्यासी काय करणार?" पण देवीच्या आज्ञेमुळे तो गाणगापूरला आला.
श्रीगुरूंनी त्याला पाहताच म्हटले, "देवीच्या आज्ञेने आलास, पण मनात शंका घेऊन आलास. एका संन्याशाकडे काय मिळणार, असे तुला वाटते ना?" आपल्या मनातील विचार श्रीगुरूंनी ओळखले हे पाहून नंदी थरथरला आणि त्यांच्या चरणी पडला. त्याने क्षमा मागितली आणि रोगमुक्तीची प्रार्थना केली.
श्रीगुरूंनी शिष्यांना सांगितले, "याला संगमावर घेऊन जा. संगमात स्नान घाला, अश्वत्थाला प्रदक्षिणा घालायला सांगा. याची जुनी वस्त्रे तिथेच टाकून द्या आणि याला नवी वस्त्रे नेसवा." शिष्यांनी तसे केले. संगमस्नान करून नंदी बाहेर आला तेव्हा त्याचा देह सुवर्णासारखा निर्मळ झाला होता. सर्व डाग नाहीसे झाले होते.
आनंदाने तो श्रीगुरूंकडे आला. पण श्रीगुरूंनी पाहिले की त्याच्या पायावर एक लहानसा डाग अजून शिल्लक आहे. श्रीगुरू म्हणाले, "हा डाग तुझ्या मनातील शंकेचे चिन्ह आहे. तो जाण्यासाठी माझी स्तुती काव्यात कर." नंदी म्हणाला, "स्वामी, मी अल्पविद्य आहे. मला काव्य कसे येणार?" तेव्हा श्रीगुरूंनी त्याला जीभ पुढे करायला सांगितले आणि त्याच्या जिभेवर विभूती लावली.
त्याच क्षणी नंदीला कवित्वशक्ती प्राप्त झाली. त्याच्या मुखातून श्रीगुरूंच्या स्तुतीची सुंदर, भावपूर्ण कवने स्फुरू लागली. त्या स्तुतीने तो शेवटचा डागही नाहीसा झाला. ऐकणारे सर्व जण थक्क झाले. यानंतर नंदी श्रीगुरूंचा शिष्य झाला आणि आयुष्यभर त्यांची स्तुतिकवने रचत राहिला.
सिद्धमुनी म्हणाले, "नामधारका, शंका कितीही लहान असली तरी ती डागासारखी मागे राहते. पूर्ण शरणागती आली की तोही नाहीसा होतो."
बोध / शिकवण
- सर्व देवता अंती गुरुतत्त्वाकडेच निर्देश करतात; देवी स्वतः नंदीला श्रीगुरूंकडे पाठवते.
- मनातील छोटी शंकाही पूर्ण फळ मिळू देत नाही; पूर्ण शरणागती आवश्यक.
- गुरुकृपेने अल्पविद्यालाही वाणी आणि ज्ञान प्राप्त होते.
- रोगमुक्तीनंतर कृतज्ञतेने जीवन गुरुसेवेत अर्पण करणे हेच खरे फळ.
पारायण / श्रद्धा
त्वचारोगांपासून मुक्ती, तसेच वाणी व विद्येच्या प्राप्तीसाठी काही भक्त हा अध्याय विशेष श्रद्धेने वाचतात.
पुढील अध्यायाशी संबंध
नंदीच्या स्तुतिकाव्यांमुळेच पुढील अध्यायात कल्लेश्वरभक्त कवी नरहरीचा प्रसंग घडतो आणि त्याला हरि-हर ऐक्याचे दर्शन होते.