श्रीगुरुचरित्र – अध्याय ४५ : कवी नरकेसरी – शिवरूप दर्शन
कांड: भक्तिकांड | मुख्य पात्रे: श्रीगुरू नृसिंह सरस्वती, कल्लेश्वरभक्त कवी नरहरी (नरकेसरी), नंदी कवी | स्थळ: हिप्परगी (कल्लेश्वर मंदिर), गाणगापूर
पार्श्वभूमी
मागील अध्यायात कवित्वशक्ती लाभलेला नंदी श्रीगुरूंची स्तुतिकवने रचू लागला. त्याच भागात हिप्परगी गावी कल्लेश्वर (शिव) मंदिर होते आणि तिथे नरहरी नावाचा एक प्रतिभावान कवी राहत असे. तो केवळ कल्लेश्वराचीच स्तुती करी. सिद्धमुनी नामधारकाला सांगतात की या कथेत "हरि आणि हर एकच आहेत" हे तत्त्व श्रीगुरूंनी प्रत्यक्ष दाखवले.
सविस्तर कथा
कवी नरहरी हा कल्लेश्वराचा अनन्य भक्त होता. त्याने नियम केला होता की "माझी वाणी केवळ कल्लेश्वरासाठी; कोणत्याही मानवाची स्तुती मी करणार नाही." रोज तो कल्लेश्वराची पूजा करून नवी कवने अर्पण करी. त्याची प्रतिभा सर्वत्र नावाजली जाई.
नंदी कवीच्या रचनांमुळे श्रीगुरूंची कीर्ती हिप्परगीपर्यंत पोहोचली. लोकांनी नरहरीला सांगितले, "गाणगापुरात साक्षात दत्तावतार श्रीगुरू आहेत. नंदी त्यांची स्तुती करतो. तूही एकदा त्यांचे दर्शन घे आणि त्यांच्यावर काव्य रच." नरहरी म्हणाला, "मी मनुष्याची स्तुती करत नाही. श्रीगुरू कितीही मोठे संन्यासी असले तरी माझी जीभ फक्त कल्लेश्वरासाठी आहे." असे म्हणून त्याने नकार दिला.
त्याच रात्री नरहरी कल्लेश्वराची पूजा करून मंदिरातच झोपला. झोपेत त्याला एक अद्भुत स्वप्न पडले. तो नेहमीप्रमाणे कल्लेश्वराची पूजा करत होता, पण पाहतो तो शिवलिंगाच्या जागी श्रीगुरूच बसलेले होते. तो ज्या लिंगाला अभिषेक करत होता, ज्याला बेल वाहत होता, ते लिंग म्हणजे श्रीगुरूंचे स्वरूप होते. स्वप्नातच श्रीगुरू हसून म्हणाले, "तू ज्याची पूजा करतोस, तो मीच आहे. मग माझी स्तुती करायला संकोच का?"
नरहरी जागा झाला. त्याचे अंतःकरण हलून गेले. त्याला उमजले की कल्लेश्वर आणि श्रीगुरू वेगळे नाहीत; हरि आणि हर एकच आहेत, आणि दत्तात्रेय हे त्रिमूर्तीचे एकत्र रूप आहेत. पश्चात्तापाने तो लगेच गाणगापूरकडे निघाला.
गाणगापूरला पोहोचताच त्याने श्रीगुरूंना साष्टांग नमस्कार घातला. श्रीगुरू मिश्किलपणे म्हणाले, "कवीराज, तुम्ही तर मनुष्याची स्तुती करत नाही ना? मग इथे कसे?" नरहरी अश्रुपूर्ण डोळ्यांनी म्हणाला, "स्वामी, माझ्या अज्ञानाला क्षमा करा. मी ज्याला कल्लेश्वर म्हणत होतो, तो तुम्हीच आहात हे आता मला कळले." त्याने तिथेच श्रीगुरूंच्या स्तुतीची सुंदर कवने रचून गायली.
श्रीगुरूंनी त्याला आशीर्वाद दिला आणि आपला शिष्य करून घेतले. नरहरी कवी पुढे नरकेसरी म्हणून प्रसिद्ध झाला आणि श्रीगुरूंच्या सान्निध्यात राहून त्यांची स्तुती गात राहिला. नंदी आणि नरहरी हे दोघेही श्रीगुरूंचे कविशिष्य म्हणून ओळखले जाऊ लागले.
सिद्धमुनी म्हणाले, "नामधारका, आपल्या इष्टदेवावरील निष्ठा चांगलीच; पण ती इतकी संकुचित होऊ नये की दुसऱ्या रूपातील तोच परमेश्वर ओळखता येऊ नये."
बोध / शिकवण
- इष्टदेवावरील एकनिष्ठा योग्य, पण देवांमध्ये भेदभाव करणे अज्ञान आहे.
- हरि-हर एकच; दत्तात्रेय हे त्रिमूर्तीचे एकत्र स्वरूप आहेत.
- गुरू भक्ताचा अहंकार दंडाने नव्हे, तर प्रेमळ दर्शनाने दूर करतात.
- प्रतिभा ही ईश्वरदत्त देणगी आहे; तिचा उपयोग परमेश्वराच्या सर्व रूपांच्या गौरवासाठी व्हावा.
पुढील अध्यायाशी संबंध
पुढील अध्यायात दिवाळीच्या सणाला श्रीगुरू सात शिष्यांच्या घरी एकाच वेळी जाऊन आपले सर्वव्यापकत्व दाखवतात.