श्रीगुरुचरित्र – अध्याय ४८ : अमरजा संगम व अष्टतीर्थ महिमा
कांड: भक्तिकांड | मुख्य पात्रे: श्रीगुरू नृसिंह सरस्वती, श्रीगुरूंची बहीण रत्नाई, गाणगापूरचे शिष्य व भक्त | स्थळ: गाणगापूर, भीमा-अमरजा संगम व अष्टतीर्थे
पार्श्वभूमी
शेतकऱ्याच्या शंभरपट पिकाची कथा ऐकल्यानंतर नामधारक सिद्धमुनींना विचारतो, "श्रीगुरूंनी गाणगापूरलाच आपले स्थान का केले? या क्षेत्राचा महिमा काय?" सिद्धमुनी सांगतात की एके दिवशी शिष्यांनीही श्रीगुरूंना हाच प्रश्न विचारला होता, आणि त्या वेळी श्रीगुरू स्वतः शिष्यांना घेऊन तीर्थांची यात्रा घडवायला निघाले. त्याच प्रसंगात श्रीगुरूंची बहीण रत्नाई हिचीही कथा येते.
सविस्तर कथा
सिद्धमुनी म्हणाले, "नामधारका, एके दिवशी सकाळी शिष्य श्रीगुरूंना म्हणाले, 'स्वामी, लोक काशी, प्रयाग अशा दूरच्या तीर्थांना जातात. पण तुम्ही या गाणगापुरात राहता. इथल्या तीर्थांचे माहात्म्य आम्हाला सांगा.' श्रीगुरू हसले आणि म्हणाले, 'सांगतो इतकेच नव्हे, चला, प्रत्यक्ष दाखवतो.' असे म्हणून ते शिष्यांना आणि भक्तांना घेऊन संगमाकडे निघाले."
संगमावर पोहोचल्यावर श्रीगुरूंनी प्रथम अमरजा नदीच्या उत्पत्तीची कथा सांगितली. पूर्वी जालंधर दैत्याशी झालेल्या युद्धात अनेक देव मारले गेले. तेव्हा इंद्राने अमृत आणून मृत देवांवर शिंपडले आणि ते पुन्हा जिवंत झाले. त्या वेळी अमृताचे काही थेंब पृथ्वीवर पडले आणि त्यातून ही नदी वाहू लागली. अमृतापासून जन्मली म्हणून तिचे नाव अमरजा. ती येथे भीमा नदीला मिळते. श्रीगुरू म्हणाले, "हा संगम प्रयागाइतकाच पवित्र आहे. इथे स्नान करणाऱ्याची पापे नष्ट होतात आणि रोग दूर होतात."
यानंतर श्रीगुरू शिष्यांना संगमाच्या काठाकाठाने घेऊन गेले आणि एकेका तीर्थावर थांबून त्याचे माहात्म्य सांगू लागले. प्रथम षट्कुल तीर्थ, नंतर नृसिंह तीर्थ, मग भागीरथी तीर्थ, जिथे स्नानाचे पुण्य काशीतील गंगास्नानाइतके आहे असे त्यांनी सांगितले. पुढे पापविनाशी तीर्थ, नंतर कोटी तीर्थ, रुद्र तीर्थ, चक्र तीर्थ आणि शेवटी कल्लेश्वराजवळचे मन्मथ तीर्थ. अशी ही गाणगापूरची अष्टतीर्थे. प्रत्येक तीर्थावर श्रीगुरूंनी स्वतः स्नान केले आणि शिष्यांनाही करवले.
पापविनाशी तीर्थावर पोहोचले तेव्हा एक प्रसंग घडला. श्रीगुरूंची पूर्वाश्रमीची (कारंजा येथील) बहीण रत्नाई तिथे दर्शनाला आली होती. तिच्या अंगावर कुष्ठरोग झाला होता. ती रडत श्रीगुरूंच्या चरणी पडली आणि म्हणाली, "बंधू, मी तुमची बहीण असूनही हे भोग माझ्या वाट्याला का?" श्रीगुरू शांतपणे म्हणाले, "रत्नाई, हे तुझ्याच पूर्वकर्माचे फळ आहे. पूर्वी तुझ्या हातून एका जीवाची हिंसा घडली होती (परंपरेत मांजराची हत्या असे सांगितले जाते). कर्माचे फळ कोणालाही चुकत नाही, गुरूची बहीण असली तरी. पण त्याचे प्रायश्चित्त आहे. या पापविनाशी तीर्थात रोज श्रद्धेने स्नान कर."
रत्नाईने आज्ञा पाळली. ती रोज पापविनाशी तीर्थात स्नान करू लागली आणि श्रीगुरूंचे स्मरण करू लागली. काही दिवसांतच तिचा रोग पूर्णपणे बरा झाला आणि तिचा देह निर्मळ झाला. सर्व शिष्यांनी हा तीर्थमहिमा प्रत्यक्ष पाहिला.
तीर्थयात्रा पूर्ण करून मठात परतल्यावर श्रीगुरू शिष्यांना म्हणाले, "या क्षेत्रात माझा वास आहे. जो या संगमावर स्नान करतो, अश्वत्थाची पूजा करतो आणि अष्टतीर्थांचे स्मरण करतो, त्याला सर्व तीर्थयात्रांचे फळ इथेच मिळते."
सिद्धमुनी म्हणाले, "नामधारका, म्हणूनच आजही भक्त गाणगापूरला जाऊन संगमस्नान आणि अष्टतीर्थ यात्रा करतात."
बोध / शिकवण
- कर्माचे फळ कोणालाही चुकत नाही; गुरूच्या नात्यातील व्यक्तीलाही नाही.
- प्रायश्चित्त आणि तीर्थसेवा यांनी पूर्वकर्माचा भार हलका होतो.
- पवित्र क्षेत्राचे माहात्म्य गुरूंच्या वासामुळे आणि श्रद्धेमुळे वाढते.
- दूरची तीर्थे शोधण्यापूर्वी गुरूंनी दाखवलेले जवळचे तीर्थ ओळखावे.
पारायण / श्रद्धा
गाणगापूरच्या अष्टतीर्थ यात्रेपूर्वी किंवा यात्रेत अनेक भक्त हा अध्याय वाचतात.
पुढील अध्यायाशी संबंध
तीर्थमहिमा ऐकल्यानंतर गुरुतत्त्वाचे सार जाणण्यासाठी पुढील अध्यायात गुरुगीतेचा उपदेश येतो.