श्रीगुरुचरित्र – अध्याय ४७ : शेतकरी पर्वतेश्वराचे शंभरपट पीक
कांड: भक्तिकांड | मुख्य पात्रे: श्रीगुरू नृसिंह सरस्वती, शूद्र शेतकरी (पर्वतेश्वर), त्याची पत्नी व कुटुंबीय, गावकरी | स्थळ: गाणगापूर, संगमाकडे जाणाऱ्या वाटेवरील शेत
पार्श्वभूमी
दिवाळीच्या सर्वव्यापकत्वाच्या कथेनंतर सिद्धमुनी नामधारकाला सांगतात की श्रीगुरूंची कृपा केवळ विद्वान ब्राह्मणांवरच नव्हती; साध्या, अशिक्षित शेतकऱ्यावरही ती तितकीच होती. श्रीगुरू रोज मठातून संगमाकडे जात, त्या वाटेवर एका शेतकऱ्याचे शेत होते. त्या शेतकऱ्याची ही कथा "गुरुवचनावरील अंधश्रद्धा नव्हे, तर पूर्ण श्रद्धा" काय असते ते दाखवते.
सविस्तर कथा
गाणगापुरात एक शूद्र शेतकरी राहत असे (काही आवृत्त्यांत त्याचा उल्लेख पर्वतेश्वर नावाने येतो). श्रीगुरू रोज दुपारी संगमाकडे जात आणि परत येत, त्या वाटेवर त्याचे शेत होते. श्रीगुरू जाताना आणि येताना तो हातातले काम टाकून धावत येई आणि दुरूनच भक्तिभावाने साष्टांग नमस्कार घाली. असा त्याचा अनेक वर्षांचा नियम होता.
एके वर्षी त्याच्या शेतात जोंधळ्याचे पीक उत्तम आले होते. हिरवेगार, दाट पीक पाहून त्याला आनंद झाला. एके दिवशी नमस्कार करताना तो म्हणाला, "स्वामी, माझ्या शेतावर कृपादृष्टी ठेवा. यंदा पीक चांगले येऊ दे." श्रीगुरूंनी थांबून विचारले, "तुला खरोखर माझ्यावर विश्वास आहे का? मी सांगेन ते करशील?" शेतकरी म्हणाला, "स्वामी, तुमची आज्ञा माझ्या प्राणांहून मोठी."
श्रीगुरू म्हणाले, "तर मी संगमावरून परत येईपर्यंत हे सगळे उभे पीक कापून टाक." असे सांगून ते पुढे गेले.
शेतकरी क्षणभर स्तब्ध झाला. अजून दाणे भरायचे होते, पीक कच्चे होते. पण त्याने विचार केला, "श्रीगुरूंच्या शब्दात काहीतरी हेतू असणारच." त्याने लगेच विळा घेतला आणि सगळे पीक कापायला सुरुवात केली. हे पाहून त्याची पत्नी, मुले आणि नातेवाईक धावत आले. ते रडू लागले, ओरडू लागले, "वेडा झालास का? वर्षभराचे अन्न तू स्वतःच्या हाताने नष्ट करतोस! आता आपण उपाशी मरणार." गावकऱ्यांनीही त्याला मूर्ख ठरवले. काहींनी तर राजाकडे तक्रार केली की हा शेतसारा कसा भरणार. पण शेतकरी शांत राहिला. त्याने सगळे शेत कापून मोकळे केले.
श्रीगुरू परत आले तेव्हा त्यांनी कापलेले शेत पाहिले आणि आश्चर्याचा भाव दाखवत म्हणाले, "अरे, खरेच कापलेस?" शेतकरी म्हणाला, "स्वामी, तुमची आज्ञा होती." श्रीगुरू प्रसन्न होऊन म्हणाले, "तुझे कल्याण होईल. तू कोणतीही काळजी करू नकोस." घरच्यांचे टोमणे सहन करत तो दिवस गेला.
काही दिवसांनी अवेळी मोठे वादळ आणि अतिवृष्टी झाली. परिसरातील सर्व शेतकऱ्यांची उभी पिके आडवी झाली, कुजली, नष्ट झाली. ज्यांनी त्याची थट्टा केली होती, त्यांचेच नुकसान झाले. पण त्या शेतकऱ्याच्या शेतात कापलेल्या धाटांना पावसाने नवे फुटवे आले. प्रत्येक धाटाला अनेक कणसे आली आणि काही काळातच त्याच्या शेतात नेहमीपेक्षा शंभरपट पीक आले.
धान्याने घर भरून गेले. पत्नी आणि कुटुंबीय आनंदाने श्रीगुरूंच्या पायाशी आले आणि आपल्या अविश्वासाबद्दल क्षमा मागितली. शेतकऱ्याने राजाचा शेतसारा भरला आणि उत्पन्नाचा मोठा वाटा श्रीगुरूंच्या मठात अन्नदानासाठी अर्पण केला. गावकऱ्यांना श्रीगुरूंच्या आज्ञेमागील दूरदृष्टी कळली.
सिद्धमुनी म्हणाले, "नामधारका, गुरूंची आज्ञा आज तोट्याची वाटली तरी ती उद्याचे संकट पाहून दिलेली असते. शेतकऱ्याने तर्क केला नाही; त्याने विश्वास ठेवला."
बोध / शिकवण
- गुरूंची दृष्टी भविष्यावर असते; त्यांची आज्ञा तात्कालिक तोट्यापलीकडे पाहून दिलेली असते.
- निष्ठेची खरी कसोटी जेव्हा आज्ञा आपल्या स्वार्थाच्या विरोधात जाते तेव्हा लागते.
- घरच्यांचा आणि समाजाचा विरोध असतानाही गुरुवचनावर ठाम राहणे हीच भक्ती.
- गुरुकृपेने मिळालेल्या समृद्धीचा वाटा पुन्हा सेवेत आणि दानात द्यावा.
पारायण / श्रद्धा
शेती, व्यवसाय किंवा उत्पन्नातील अडचणी दूर होण्यासाठी काही भक्त हा अध्याय श्रद्धेने वाचतात.
पुढील अध्यायाशी संबंध
पुढील अध्यायात श्रीगुरू भीमा-अमरजा संगम आणि गाणगापूरच्या अष्टतीर्थांचे माहात्म्य सांगतात आणि बहीण रत्नाईला रोगमुक्त करतात.