श्रीगुरुचरित्र – अध्याय ५२ : सिद्धमुनींचा समारोप
कांड: भक्तिकांड (शेवटचा अध्याय) | मुख्य पात्रे: सिद्धमुनी, नामधारक | स्थळ: गाणगापूर
पार्श्वभूमी
अध्याय १ मध्ये संसारदुःखाने त्रस्त नामधारकाला सिद्धमुनी भेटले आणि त्यांनी श्रीगुरूंची कथा सांगायला सुरुवात केली. दत्तजन्मापासून श्रीपाद श्रीवल्लभ, नृसिंह सरस्वतींचा जन्म, संन्यास, गाणगापुरातील लीला आणि शेवटी कर्दळीवन गमन इथपर्यंत कथा पूर्ण झाली. या अध्यायात हा दीर्घ संवाद संपतो. सिद्धमुनी ग्रंथाचे सार सांगतात, श्रवण-पारायणाचे फळ सांगतात आणि नामधारकाची अवस्था कशी पालटते ते वर्णन येते.
सविस्तर कथा
श्रीगुरूंच्या कर्दळीवन गमनाची कथा संपली तेव्हा नामधारक काही काळ स्तब्ध बसून राहिला. श्रीगुरू गुप्त झाले हे ऐकून त्याच्या मनात वियोगाची वेदना उमटली, आणि त्याच वेळी "ते गाणगापुरात सदैव आहेत" या वचनाने आनंदही झाला. डोळ्यांतून अश्रू वाहत होते, अंगावर रोमांच उभे राहिले होते. तो काही बोलू शकत नव्हता.
सिद्धमुनींनी त्याची ती अवस्था पाहिली आणि प्रेमाने त्याच्या पाठीवर हात ठेवला. नामधारक भानावर आला आणि हात जोडून म्हणाला, "स्वामी, संसारदुःखाने मी पोळलो होतो. गुरू कोण, कुठे शोधायचे, हेही मला कळत नव्हते. तुम्ही भेटलात आणि श्रीगुरूंच्या कथेचे अमृत पाजलेत. आता माझी तहान शमली. मी धन्य झालो."
सिद्धमुनी म्हणाले, "नामधारका, तू जे ऐकलेस ते केवळ कथा नव्हे, तर वेदांचे सार आहे. ज्ञानकांडात तू गुरूंचे स्वरूप आणि अवतार ऐकलेस, कर्मकांडात आचार, व्रते आणि धर्माचरण ऐकलेस, आणि भक्तिकांडात श्रद्धेने भक्तांचे जीवन कसे पालटले ते ऐकलेस. ज्ञान, कर्म आणि भक्ती या तिन्हींचा संगम म्हणजे हे गुरुचरित्र."
नामधारकाने विचारले, "स्वामी, जे लोक तुमच्यासारख्या सिद्धांच्या मुखातून ही कथा ऐकू शकणार नाहीत, त्यांचे काय? त्यांना हे फळ कसे मिळेल?" तेव्हा सिद्धमुनींनी श्रवण-पारायणाचे फळ सांगितले. ते म्हणाले, "जो हे चरित्र श्रद्धेने वाचील किंवा ऐकील, त्याच्या घरी श्रीगुरू वास करतील. दारिद्र्य, रोग, संकट, ग्रहपीडा दूर होतील. निःसंतानाला संतती मिळेल, अज्ञानाला ज्ञान मिळेल, आणि भक्ताला अंती मुक्ती मिळेल. पण हे सर्व श्रद्धेवर अवलंबून आहे. शंका घेऊन वाचणाऱ्याला शंकेइतकेच फळ मिळते."
त्यानंतर सिद्धमुनींनी पारायणाचा विधी सांगितला. पारायण करणाऱ्याने शुचिर्भूत राहावे, सात दिवस संयमाने राहावे, ब्रह्मचर्य पाळावे, सात्त्विक व मोजका आहार घ्यावा, जमिनीवर झोपावे आणि रोज ठराविक अध्याय एकाग्र मनाने वाचावेत. वाचन सुरू करण्यापूर्वी गुरूंचे स्मरण व संकल्प करावा आणि सप्ताह पूर्ण झाल्यावर यथाशक्ती ब्राह्मणभोजन, दान किंवा अन्नदान करून समाप्ती करावी. असे सप्ताह-पारायण केल्यास मनोकामना पूर्ण होतात आणि श्रीगुरूंची प्रचीती येते.
हे सर्व ऐकून नामधारकाचे अंतःकरण पूर्ण शांत झाले. सिद्धमुनींच्या कृपेने त्याला गुरुतत्त्वाचा अनुभव आला; त्याला जाणवले की ज्या श्रीगुरूंची कथा तो ऐकत होता, तेच त्याच्या अंतःकरणात आहेत. तो सिद्धमुनींच्या चरणी लीन झाला आणि त्यांच्याबरोबर गाणगापूरला श्रीगुरूंच्या पादुकांचे दर्शन घ्यायला गेला. नामधारक कृतार्थ झाला.
ग्रंथकर्ते सरस्वती गंगाधर शेवटी विनम्रपणे सांगतात की ही कथा त्यांनी आपल्या बुद्धीने नव्हे, तर श्रीगुरूंच्या कृपेने आणि पूर्वजांकडून (सायंदेवाच्या वंशपरंपरेतून) आलेल्या भक्तीने लिहिली आहे; वाचकांनी त्यातील दोष क्षमा करून केवळ गुरुभक्तीचा भाव ग्रहण करावा.
बोध / शिकवण
- गुरुचरित्र हे ज्ञान, कर्म आणि भक्ती या तिन्ही मार्गांचा संगम आहे.
- कथेचे फळ श्रद्धेच्या प्रमाणात मिळते; शंका ही फळाची मर्यादा ठरते.
- पारायणात बाह्य नियमांइतकेच अंतःकरणाची शुद्धता महत्त्वाची आहे.
- सद्गुरूंच्या कृपेने शोधक शिष्य कृतार्थ होतो; शोधाचा शेवट गुरुचरणातच होतो.
पारायण / श्रद्धा
सप्ताह-पारायणाच्या सातव्या दिवशी हा अध्याय वाचला जातो. प्रचलित परंपरेत सात दिवसांची विभागणी साधारणपणे अशी केली जाते: पहिला दिवस अ. १–९, दुसरा १०–२१, तिसरा २२–२९, चौथा ३०–३५, पाचवा ३६–३८, सहावा ३९–४३ आणि सातवा ४४–५३. (काही घराण्यांत थोडी वेगळी विभागणी आढळते.)
पुढील अध्यायाशी संबंध
यानंतर येणारा ५३ वा अध्याय, म्हणजे अवतरणिका, संपूर्ण ग्रंथाचा संक्षेप असून तो पारायणाच्या शेवटी वाचला जातो.