श्रीगुरुचरित्र – अध्याय ५३ : अवतरणिका
कांड: अवतरणिका (संपूर्ण ग्रंथाचा संक्षेप) | मुख्य पात्रे: सिद्धमुनी, नामधारक; संक्षेपात ग्रंथातील सर्व पात्रे | स्थळ: संपूर्ण ग्रंथातील स्थळे (पीठापूर, कुरवपूर, कारंजा, काशी, औदुंबर, गाणगापूर, श्रीशैल)
पार्श्वभूमी
५२ अध्यायांचा सिद्धमुनी-नामधारक संवाद पूर्ण झाल्यानंतर ५३ वा अध्याय येतो. "अवतरणिका" म्हणजे ग्रंथाचा सारांश किंवा अनुक्रमणिका. यात संपूर्ण गुरुचरित्राची कथा ओवीबद्ध स्वरूपात, क्रमाने आणि थोडक्यात गुंफलेली आहे. सप्ताह-पारायणाच्या शेवटी तो वाचण्याची प्रथा असल्यामुळे दत्तभक्तांच्या घरी हा अध्याय विशेष परिचित आहे.
सविस्तर कथा
सिद्धमुनींचा उपदेश ऐकून कृतार्थ झालेला नामधारक एक शेवटची विनंती करतो. तो म्हणतो, "स्वामी, ही कथा इतकी विशाल आहे की प्रत्येक वेळी सगळी आठवेलच असे नाही. रोजच्या जीवनात संपूर्ण चरित्राचे स्मरण करता यावे म्हणून त्याचा क्रम थोडक्यात सांगा." भक्ताची ही अडचण जाणून सिद्धमुनी संपूर्ण चरित्र एका धाग्यात गुंफून सांगतात. तोच हा अध्याय.
सिद्धमुनी सुरुवात करतात नामधारकाच्याच कथेपासून: संसारदुःखाने पोळलेला एक भक्त, स्वप्नातील योगी आणि सिद्धांची भेट. मग ते गुरुमहिमेकडे वळतात: वेदधर्म ऋषींची सेवा करणारा शिष्य दीपक, अंबरीष-दुर्वास कथा आणि अत्रि-अनसूयेच्या घरी त्रिमूर्तीचा दत्तात्रेय रूपाने झालेला जन्म.
पुढे कथा पीठापूरला येते. आपळराज आणि सुमतेच्या घरी श्राद्धदिनी अतिथी म्हणून आलेले दत्तप्रभू श्रीपाद श्रीवल्लभ रूपाने जन्मतात. गोकर्ण क्षेत्राचा महिमा, मंदबुद्धी पुत्राच्या मातेला दिलेला शनिप्रदोषाचा उपदेश आणि पुढील जन्माचे वचन, रजकाला दिलेला राजपदाचा वर, कुरवपुरात वल्लभेशाचे रक्षण आणि श्रीपादांचे गुप्त होणे हे सारे प्रसंग सिद्धमुनी एकामागून एक आठवतात.
यानंतर कारंज्यात माधव-अंबेच्या पोटी नरहरीचा जन्म होतो; केवळ "ॐ" बोलणारा बालक मुंजीनंतर वेद म्हणू लागतो. काशीत संन्यास घेऊन तो श्री नृसिंह सरस्वती होतो. दक्षिणेकडे येताना ब्राह्मणाची उदरव्याधी दूर होते, सायंदेवाचे यवन राजापासून रक्षण होते. भिलवडी, औदुंबर येथे मंदबुद्धी ब्राह्मणाला ज्ञान मिळते, अमरापुरात घेवड्याच्या वेलाखाली धनकलश मिळतो, आणि चौसष्ट योगिनी श्रीगुरूंची पूजा करतात.
गाणगापुरात आल्यावर वांझ म्हशीला दूध येते, ब्रह्मराक्षसाचा उद्धार होतो, राजा मठ बांधतो आणि त्रिविक्रम भारतींना विश्वरूप दर्शन होते. कर्मकांडाच्या कथा सिद्धमुनी थोडक्यात सांगतात: गर्विष्ठ ब्राह्मणांचे आव्हान, मातंगाच्या मुखी वेद, कर्मविपाक, भस्म-रुद्राक्ष-रुद्राध्यायाचे माहात्म्य, पतीच्या पुनर्जीवनाची कथा, सोमवार व्रत आणि आचारधर्म.
शेवटी भक्तिकांडाचे प्रसंग येतात: भास्कराचा शिधा चार हजार लोकांना पुरतो, साठ वर्षांच्या गंगेला संतती होते, सुकलेल्या काष्ठाला पालवी फुटते, सायंदेवाला काशीमाहात्म्य व अनंत व्रत मिळते, तंतुकाला श्रीशैल दर्शन होते, नंदी आणि नरकेसरी कवी शरण येतात, दिवाळीत श्रीगुरू सात ठिकाणी जातात, शेतकऱ्याला शंभरपट पीक येते, अष्टतीर्थांचा महिमा प्रकट होतो, गुरुगीतेचा उपदेश होतो, बिदरचा बादशहा रोगमुक्त होतो आणि अंती श्रीगुरू श्रीशैलावरून कर्दळीवनात निजानंदगमन करतात.
हे सारे क्रमाने सांगून झाल्यावर सिद्धमुनी नामधारकाला सांगतात की हा संक्षेप जो श्रद्धेने वाचील, त्याला संपूर्ण चरित्राच्या स्मरणाचा लाभ होईल. नामधारक हा सारांश हृदयात साठवतो, आणि ग्रंथ पूर्णतेला पोहोचतो.
बोध / शिकवण
- संपूर्ण गुरुचरित्र एकाच सूत्रात बांधलेले आहे: दत्तप्रभू युगानुयुगे भक्तांसाठी अवतरतात.
- सारांशाचे स्मरण हे पूर्ण ग्रंथाच्या चिंतनाचे दार आहे.
- ज्ञान, कर्म आणि भक्ती हे तिन्ही गुरुकृपेच्या एकाच प्रवाहाचे भाग आहेत.
- कथा संपते, पण गुरूंचे अभिवचन ("मी गाणगापुरात सदैव आहे") अखंड राहते.
पारायण / श्रद्धा
सप्ताह-पारायणाच्या शेवटी हा अध्याय वाचण्याची प्रथा आहे. तसेच रोज संपूर्ण ग्रंथ वाचणे शक्य नसलेले अनेक भक्त नित्यपाठ म्हणून केवळ हा ५३ वा अध्याय वाचतात आणि त्याला संपूर्ण गुरुचरित्र स्मरणाचे फळ मानतात.
समारोप
अवतरणिकेने श्रीगुरुचरित्राचा प्रवास पूर्ण होतो. नामधारकाच्या व्याकूळ शोधापासून सुरू झालेली ही कथा त्याच्या कृतार्थतेत संपते. प्रत्येक वाचकासाठी हाच संदेश आहे: गुरू दूर नाहीत; श्रद्धेने स्मरण केले की ते धावून येतात. श्री गुरुदेव दत्त.