श्रीगुरुचरित्र – अध्याय ६ : गोकर्ण महाबळेश्वराची उत्पत्ती
कांड: ज्ञानकांड | मुख्य पात्रे: रावण, श्रीशंकर, श्रीगणेश (बालब्राह्मणरूपात), श्रीविष्णू, इंद्रादी देव | स्थळ: कैलास, गोकर्ण (पश्चिम समुद्रकिनारा)
पार्श्वभूमी
श्रीपाद श्रीवल्लभ तीर्थाटन करत गोकर्णात आले. नामधारक विचारतो, "उत्तरेतील इतकी तीर्थे सोडून श्रीपाद गोकर्णातच का राहिले? त्या क्षेत्राचा महिमा काय?" त्यावर सिद्धमुनी गोकर्ण महाबळेश्वराच्या उत्पत्तीची कथा सांगतात.
सविस्तर कथा
लंकाधिपती रावणाची माता नित्य शिवपूजा करत असे. मातेची शिवभक्ती पाहून रावणाने ठरवले, "मी प्रत्यक्ष शंकरांचे आत्मलिंगच लंकेला आणीन. मग माझ्या मातेला आणि माझ्या राज्याला कशाचीच उणीव राहणार नाही."
या निश्चयाने रावण कैलासावर गेला आणि घोर तपश्चर्या करू लागला. परंपरेनुसार त्याने आपली मस्तके अर्पण केली आणि आपल्या शरीरापासून वीणा करून सामगान केले, अशा उग्र तपाचे वर्णन येते. शंकर प्रसन्न झाले. रावणाने आत्मलिंग मागितले. भक्ताला नकार देणे शक्य नसल्याने शंकरांनी ते लिंग दिले, पण एक अट घातली: "हे लिंग वाटेत कुठेही जमिनीवर ठेवू नकोस. एकदा ते जमिनीवर ठेवले की ते तिथेच कायमचे स्थिर होईल."
आत्मलिंग लंकेला गेले तर रावण अजिंक्य होईल आणि त्रैलोक्याला त्रास देईल, या भीतीने इंद्रादी देव व्याकुळ झाले. त्यांनी श्रीविष्णूंकडे धाव घेतली. विष्णूंनी उपाय सुचवला आणि हे काम बुद्धिदाता श्रीगणेश यांच्यावर सोपवले.
रावण लिंग घेऊन दक्षिणेकडे निघाला. तो गोकर्णाजवळ, समुद्रकिनारी पोहोचला तेव्हा सायंकाळ झाली. (परंपरेनुसार विष्णूंनी आपल्या चक्राने सूर्याला झाकून सायंकाळचा भास निर्माण केला.) रावण नित्यनेमी असल्याने संध्या केल्याशिवाय राहू शकत नव्हता. पण हातातील लिंग जमिनीवर ठेवता येत नव्हते.
त्याच वेळी गणेश एका बालब्राह्मणाच्या (गुराख्याच्या) रूपात तिथे आले. रावणाने त्या बालकाला बोलावून सांगितले, "मी संध्या करून येईपर्यंत हे लिंग हातात धरून ठेव. काही झाले तरी जमिनीवर ठेवू नकोस." बालक म्हणाला, "हे फार जड आहे. मी तीन वेळा तुम्हाला हाक मारेन. तुम्ही आला नाहीत तर मी ते खाली ठेवीन."
रावण संध्येला बसताच गणेशांनी तीन वेळा हाक मारली आणि रावण येण्याआधीच ते लिंग जमिनीवर ठेवले. लिंग तत्काळ तिथे घट्ट रुजले. रावण धावत आला आणि आपल्या सर्व बळाने ते उपटण्याचा प्रयत्न करू लागला. पण लिंग हलले नाही. केवळ ते गाईच्या कानासारखे पिळवटले गेले. म्हणून त्या स्थानाला "गोकर्ण" हे नाव पडले. रावणासारख्या महाबलीलाही ते हलवता आले नाही म्हणून त्या लिंगाला "महाबळेश्वर" म्हणतात.
संतापलेल्या रावणाने बालरूपी गणेशाच्या मस्तकावर प्रहार केला, अशीही कथा परंपरेत येते. अखेर निराश होऊन रावण लंकेला परतला. देवांनी आनंदाने त्या लिंगाची स्थापना केली आणि सर्व देव, ऋषी आणि तीर्थे तिथे येऊन राहिली.
सिद्धमुनी सांगतात, "असे हे गोकर्ण क्षेत्र प्रत्यक्ष कैलासासारखे आहे. म्हणूनच श्रीपाद श्रीवल्लभ तिथे राहिले."
बोध / शिकवण
- तपाने मिळालेली शक्ती अहंकारासाठी वापरली तर ती टिकत नाही.
- देवांचा उपाय युक्ती आणि बुद्धी (गणेश) यांनी सिद्ध होतो.
- नित्यकर्म (संध्या) इतके महत्त्वाचे की रावणासारखा असुरही ते सोडत नसे.
- पवित्र क्षेत्रांचा महिमा तिथे स्थिर झालेल्या ईश्वरी तत्त्वामुळे असतो.
पुढील अध्यायाशी संबंध
गोकर्णाचा महिमा आणखी स्पष्ट करण्यासाठी पुढील अध्यायात मित्रसह राजा व चांडाळ स्त्रीच्या उद्धाराच्या कथा येतात.