श्रीगुरुचरित्र – अध्याय १३ : ब्राह्मणाची उदरव्याधी दूर; सायंदेवाची भेट
कांड: ज्ञानकांड | मुख्य पात्रे: श्री नृसिंह सरस्वती, शूळव्याधीने त्रस्त ब्राह्मण, सायंदेव | स्थळ: कारंजा, गोदावरीतीर
पार्श्वभूमी
उत्तरेकडील तीर्थयात्रा करून श्रीगुरू दक्षिणेकडे परतत होते. या अध्यायात सायंदेव हे पात्र प्रथम येते. सायंदेव हे ग्रंथकर्ते सरस्वती गंगाधर यांचे पूर्वज होते. सायंदेव, त्यांचे पुत्र नागनाथ, त्यांचे पुत्र देवराव, त्यांचे पुत्र गंगाधर आणि गंगाधरांचे पुत्र सरस्वती, अशी ही परंपरा मानली जाते. म्हणून हा अध्याय ग्रंथकर्त्यांच्या कुळाच्या दृष्टीनेही महत्त्वाचा आहे.
सविस्तर कथा
अनेक वर्षांच्या तीर्थाटनानंतर श्री नृसिंह सरस्वती शिष्यांसह कारंजाला आले. आईवडील, बंधू-भगिनी यांना भेटून सर्वांना आनंद झाला. आईवडिलांनी त्यांच्या चरणी नमस्कार केला. श्रीगुरूंनी सर्वांना आशीर्वाद दिले आणि आपल्या बंधूंना धर्माचरणाचा उपदेश केला. मग ते पुढे दक्षिणेकडे निघाले आणि गोदावरीतीरी आले.
गोदावरीतीरी एका गावात एक ब्राह्मण होता. त्याला असाध्य शूळव्याधी (भयंकर पोटदुखी) होती. त्याने काहीही खाल्ले की पोटात असह्य वेदना होत. त्यामुळे तो धड जेवूही शकत नसे. अनेक वैद्य झाले, अनेक उपाय झाले, पण काहीच फरक पडला नाही. वेदनांनी त्रस्त होऊन तो म्हणू लागला, "अशा जगण्यापेक्षा मरण बरे." आणि गोदावरीत उडी घेऊन जीव देण्याच्या तयारीत नदीकाठी आला.
नेमके त्या वेळी श्रीगुरू शिष्यांसह तिथे होते. त्यांनी त्या ब्राह्मणाला पाहिले आणि शिष्यांना त्याला बोलावून आणायला सांगितले. ब्राह्मण समोर येताच श्रीगुरूंनी विचारले, "तू जीव का देतो आहेस?" ब्राह्मणाने आपली व्यथा सांगितली, "स्वामी, अन्न खाल्ले की प्राण जातील अशा वेदना होतात. अन्नाशिवाय जगणे शक्य नाही आणि अन्न खाऊन जगणेही अशक्य. आता मरणच उरले." श्रीगुरू कृपेने म्हणाले, "आत्महत्या करू नकोस. तुझी व्याधी आजच दूर होईल. आज तू पोटभर, पक्वान्नांचे भोजन करशील."
त्याच वेळी तिथे सायंदेव नावाचा एक ब्राह्मण आला. तो कडगंची गावचा असून यवन राजाच्या सेवेत (कुलकर्णीपणाचे काम) होता. श्रीगुरूंचे तेज पाहून त्याने त्यांना नमस्कार केला. श्रीगुरू त्याला म्हणाले, "या ब्राह्मणाला आज तुझ्या घरी भोजन घाल. त्याला गोड पक्वान्ने, तूप आणि खीर वाढ."
सायंदेव घाबरला. तो हात जोडून म्हणाला, "स्वामी, याला अन्न पचत नाही असे ऐकतो. त्यात पक्वान्ने खाल्ल्याने याला काही झाले तर ब्रह्महत्येचे पाप मला लागेल." श्रीगुरू म्हणाले, "भिऊ नकोस. मी सांगतो म्हणून कर. याला काहीही होणार नाही." गुरुवचनावर विश्वास ठेवून सायंदेवाने त्या ब्राह्मणाला घरी नेले. त्याने श्रीगुरूंसाठीही भिक्षा तयार केली आणि श्रीगुरू व शिष्यही तिथे भोजनाला गेले.
त्या ब्राह्मणाने भीतभीत पण श्रद्धेने पोटभर भोजन केले. आश्चर्य म्हणजे त्याला कोणतीही वेदना झाली नाही. त्याची अनेक वर्षांची व्याधी कायमची नाहीशी झाली. तो आनंदाने श्रीगुरूंच्या चरणी लोळू लागला.
सायंदेवाने श्रीगुरूंची पूजा केली आणि म्हणाला, "स्वामी, आपण प्रत्यक्ष परमेश्वर आहात. माझ्यावर आणि माझ्या वंशावर कृपा असू द्या." श्रीगुरू प्रसन्न होऊन म्हणाले, "तुझा वंश माझा भक्त होईल. तुझ्या कुळात माझी भक्ती अखंड राहील." याच आशीर्वादाचे फळ म्हणजे पुढे त्या कुळात सरस्वती गंगाधर जन्मले आणि त्यांनी हे गुरुचरित्र लिहिले.
बोध / शिकवण
- गुरुवचनावर विश्वास ठेवला की अशक्यही शक्य होते.
- निराशेत आत्महत्येचा विचार करू नये. गुरुकृपा कधी, कोठे भेटेल हे सांगता येत नाही.
- सेवा करताना मनात भीती आली तरी गुरूंची आज्ञा पाळावी.
- गुरुकृपा पिढ्यान्पिढ्या टिकते.
पारायण / श्रद्धा
पोटाचे विकार, असाध्य व्याधी आणि अन्नपचनाच्या तक्रारी दूर व्हाव्यात म्हणून हा अध्याय वाचण्याची भक्तांमध्ये प्रथा आहे.
पुढील अध्यायाशी संबंध
सायंदेवाला भेटल्यानंतर लगेचच त्याच्यावर यवन राजाचे संकट येते. श्रीगुरू त्याचे रक्षण कसे करतात, हा प्रसिद्ध प्रसंग पुढील अध्यायात येतो.