श्रीगुरुचरित्र – अध्याय ४३ : विणकर तंतुकाला श्रीशैल दर्शन
कांड: भक्तिकांड | मुख्य पात्रे: श्रीगुरू नृसिंह सरस्वती, विणकर भक्त तंतुक, श्रीशैल यात्रेला गेलेले गाणगापूरचे ग्रामस्थ; शिवरात्री कथेत राजा विमर्षण व राणी कुमुद्वती | स्थळ: गाणगापूर; श्रीशैल (पाताळगंगा, मल्लिकार्जुन मंदिर)
पार्श्वभूमी
अनंत व्रताची कथा संपल्यावर सिद्धमुनी नामधारकाला सांगतात की श्रीगुरूंचे भक्त सर्व जातींचे होते. गुरुकृपा कुळ, जात किंवा विद्या पाहत नाही; ती केवळ भक्ती पाहते. या अध्यायात गाणगापुरातील एका साध्या विणकराची (तंतुकाची) भक्ती आणि त्याला मिळालेले अद्भुत दर्शन वर्णन केले आहे.
सविस्तर कथा
गाणगापुरात एक विणकर राहत असे. तो रोज न चुकता श्रीगुरूंचे दर्शन घेई, मठाची साफसफाई करी आणि जमेल ती सेवा करी. व्यवसायाने तो कष्टकरी असला तरी त्याचे मन सदैव गुरुचरणी असे.
महाशिवरात्री जवळ आली. गावातील बहुतेक लोक मोठ्या उत्साहाने श्रीशैल यात्रेला निघाले, कारण तिथे शिवरात्रीला मल्लिकार्जुनाचे दर्शन घेणे मोठे पुण्य मानले जाते. त्यांनी विणकरालाही बरोबर येण्याचा आग्रह केला. पण तो म्हणाला, "माझे श्रीशैल, माझा मल्लिकार्जुन म्हणजे हे श्रीगुरूच. त्यांची सेवा सोडून मी कुठेही जाणार नाही." लोकांनी त्याला मूर्ख म्हटले आणि ते यात्रेला निघून गेले.
शिवरात्रीच्या दिवशी विणकर नेहमीप्रमाणे श्रीगुरूंच्या सेवेत होता. श्रीगुरूंनी विचारले, "सगळे श्रीशैलाला गेले, तू का गेला नाहीस?" तो नम्रपणे म्हणाला, "स्वामी, तुमचे चरण हेच माझे सर्व तीर्थ आहे." श्रीगुरू प्रसन्न होऊन म्हणाले, "ठीक आहे, तुला श्रीशैल पाहायचे आहे का? माझ्या पादुका धर आणि डोळे मीट."
विणकराने तसे केले. क्षणार्धात त्याने डोळे उघडले तेव्हा तो श्रीशैलावर होता. श्रीगुरूंनी त्याला पाताळगंगेत स्नान करायला सांगितले, नंतर मल्लिकार्जुनाचे दर्शन घ्यायला पाठवले. मंदिरात जाताच त्याला शिवलिंगाच्या जागीही श्रीगुरूच दिसले. यात्रेला आलेल्या गाणगापूरच्या लोकांनी त्याला तिथे पाहिले आणि ते चकित झाले, "हा तर येणार नव्हता, मग इथे कसा?" त्याने सांगितले, "मी श्रीगुरूंबरोबर आलो आहे." पण त्यांना ते खरे वाटले नाही.
दर्शन झाल्यावर श्रीगुरूंनी पुन्हा त्याला डोळे मिटायला सांगितले आणि क्षणार्धात तो गाणगापूरच्या मठात परत आला. त्याच्या हातात श्रीशैलाचा प्रसाद (विभूती) होता.
शिवरात्रीच्या दिवशी विणकराने श्रीगुरूंना विचारले, "स्वामी, शिवरात्रीचे एवढे माहात्म्य का?" तेव्हा श्रीगुरूंनी शिवरात्री माहात्म्याची कथा सांगितली. किरात देशाचा राजा विमर्षण आणि त्याची राणी कुमुद्वती यांची ती कथा होती. राजा शिवभक्त होता आणि शिवरात्रीला विशेष पूजा करत असे. राणीने कारण विचारले तेव्हा राजाने आपला पूर्वजन्म सांगितला: तो पूर्वजन्मी एक कुत्रा होता. शिवरात्रीच्या दिवशी तो एका शिवमंदिरात शिरला, लोकांनी त्याला हाकलले आणि मारले, त्यामुळे नकळत त्याचा त्या दिवशी उपवास, जागरण आणि मंदिराभोवती प्रदक्षिणा घडली. त्या अजाणता घडलेल्या शिवरात्री व्रताने तो पुढच्या जन्मी राजा झाला. राणीही पूर्वजन्मी एक कबुतरी होती; अशाच अजाणत्या शिवसान्निध्यामुळे तिला राजपत्नीचा जन्म मिळाला होता. श्रीगुरू म्हणाले, "अजाणता घडलेल्या व्रताचे फळ इतके, तर जाणीवपूर्वक, भक्तीने केलेल्या शिवरात्री व्रताचे फळ अपार आहे."
काही दिवसांनी यात्रेकरू गाणगापूरला परत आले. त्यांनी गावात सांगितले, "आम्ही विणकराला श्रीशैलावर पाहिले." पण गावकरी म्हणाले, "तो तर शिवरात्रीला इथेच मठात सेवा करत होता!" दोन्ही बाजूंची साक्ष ऐकून सर्वांना श्रीगुरूंच्या सामर्थ्याची खात्री पटली आणि विणकराच्या भक्तीचा सर्वत्र गौरव झाला.
बोध / शिकवण
- गुरुसेवेसाठी तीर्थयात्रा सोडणाऱ्याला गुरू स्वतः तीर्थ घडवतात.
- भक्ती जातीवर किंवा व्यवसायावर अवलंबून नसते; साधा कष्टकरीही गुरूंचा लाडका असतो.
- अजाणता घडलेल्या शिवव्रताचेही फळ मोठे असते, तर श्रद्धेने केलेल्या व्रताचे फळ अपार.
- गुरू आणि शिव वेगळे नाहीत; गुरुचरणातच सर्व देवदर्शन आहे.
पारायण / श्रद्धा
महाशिवरात्रीला अनेक दत्तभक्त हा अध्याय वाचतात; तीर्थयात्रेला जाता न येणाऱ्या भक्तांसाठी ही कथा विशेष आधार मानली जाते.
पुढील अध्यायाशी संबंध
पुढील अध्यायात देवीच्या दृष्टांताने गाणगापूरला आलेल्या नंदी ब्राह्मणाचा कुष्ठरोग श्रीगुरू दूर करतात आणि त्याला कवित्वशक्ती देतात.