श्रीगुरुचरित्र – अध्याय ५१ : श्रीगुरूंचे कर्दळीवन गमन
कांड: भक्तिकांड | मुख्य पात्रे: श्रीगुरू नृसिंह सरस्वती, सायंदेव, नंदी, नरहरी, सिद्ध आदी शिष्य, गाणगापूरचे भक्त | स्थळ: गाणगापूर, श्रीशैल (पाताळगंगा), कर्दळीवन
पार्श्वभूमी
बिदरच्या बादशहाच्या प्रसंगानंतर श्रीगुरूंची कीर्ती राजदरबारापर्यंत पोहोचली होती. गाणगापुरात गर्दी वाढू लागली आणि केवळ चमत्कार पाहण्यासाठी किंवा सांसारिक मागण्यांसाठी येणाऱ्यांची संख्या वाढली. सिद्धमुनी नामधारकाला सांगतात की म्हणूनच श्रीगुरूंनी लौकिक दृष्टीने गुप्त होण्याचे ठरवले. हा प्रसंग माघ वद्य प्रतिपदेला घडला, जो आजही गाणगापूर परंपरेत गुरुप्रतिपदा म्हणून साजरा होतो.
सविस्तर कथा
सिद्धमुनी म्हणाले, "नामधारका, एके दिवशी श्रीगुरूंनी सर्व शिष्यांना जवळ बोलावले आणि शांतपणे सांगितले, 'आता आम्ही श्रीशैल यात्रेला जाणार आहोत. तिथेच आम्ही गुप्त होऊ.' हे ऐकताच सगळे शिष्य व्याकूळ झाले. कोणी रडू लागले, कोणी चरण धरून बसले. ते म्हणाले, 'स्वामी, तुमच्याशिवाय आम्ही कसे राहणार? आम्हाला सोडून जाऊ नका.'"
श्रीगुरूंनी सर्वांचे सांत्वन केले. ते म्हणाले, "दुःख करू नका. आम्ही देहाने दूर गेलो तरी गाणगापूर सोडत नाही. रोज संगमावर स्नान करून आम्ही अनुष्ठान करू आणि मठात आमच्या निर्गुण पादुकांच्या रूपाने आम्ही सदैव असू. जो श्रद्धेने इथे येऊन पूजा करील, अश्वत्थाची सेवा करील, त्याची हाक आम्ही ऐकू. लौकिक दृष्टीने अदृश्य होऊ, पण भक्तांसाठी सदैव प्रत्यक्ष राहू."
त्यानंतर श्रीगुरू काही निवडक शिष्यांना बरोबर घेऊन श्रीशैलाकडे निघाले. गाणगापूरचे लोक आणि भक्त बराच दूरपर्यंत अश्रूंनी निरोप देत मागे आले. श्रीशैलावर पोहोचल्यावर श्रीगुरू पाताळगंगेच्या तीरी आले.
तिथे श्रीगुरूंनी शिष्यांना सांगितले, "आमच्यासाठी फुलांचे आसन तयार करा." शिष्यांनी शेवंतीची आणि इतर फुले गोळा करून एक सुंदर पुष्पासन तयार केले आणि ते पाताळगंगेच्या प्रवाहावर ठेवले. श्रीगुरू त्या पुष्पासनावर बसले. निघताना त्यांनी शिष्यांना आशीर्वाद दिला, "तुम्ही परत गाणगापूरला जा. माझ्या पादुकांची पूजा करा. मी तिथेच आहे. आम्ही पैलतीरी पोहोचलो की खूण म्हणून तुमच्याकडे प्रसाद पाठवू."
पुष्पासन प्रवाहाबरोबर पुढे सरकू लागले. शिष्य डोळे भरून पाहत राहिले आणि पाहता पाहता श्रीगुरू दृष्टीआड झाले. सर्व जण तीरावर स्तब्ध उभे होते. काही वेळाने प्रवाहावरून शेवंतीची फुले तरंगत परत आली. ती फुले सायंदेव, नंदी, नरहरी आणि सिद्ध या चार शिष्यांच्या हाती आली. हाच श्रीगुरूंचा प्रसाद असे समजून त्यांनी ती फुले मस्तकी धारण केली.
त्याच वेळी नदीच्या पलीकडून काही नावाडी आले. त्यांनी सांगितले, "आम्ही एक तेजस्वी संन्यासी पाहिले. हातात दंड, पायात पादुका घालून ते कर्दळीवनाकडे जात होते. त्यांनी आम्हाला सांगितले की 'आम्ही कर्दळीवनात जात आहोत, आमच्या शिष्यांना सांगा की आम्ही गाणगापुरात सदैव आहोत.'" हे ऐकून शिष्यांना धीर आला. श्रीगुरूंनी शरीराने निजानंदगमन केले होते, पण त्यांचे अभिवचन त्यांच्यासोबत होते.
शिष्य जड अंतःकरणाने पण श्रद्धेने गाणगापूरला परतले. मठात आल्यावर त्यांनी निर्गुण पादुकांची पूजा सुरू केली आणि श्रीगुरूंच्या वचनाप्रमाणे भक्तांना त्याच स्थानी त्यांची प्रचीती येत राहिली.
सिद्धमुनी नामधारकाला म्हणाले, "नामधारका, ते चार शिष्य ज्यांना फुले मिळाली, त्यांपैकी एक मी आहे. म्हणूनच मी तुला ही कथा साक्षीने सांगत आहे."
बोध / शिकवण
- गुरू देहाने अदृश्य झाले तरी त्यांचे अस्तित्व आणि कृपा संपत नाही.
- प्रसिद्धी आणि चमत्कारांची गर्दी साधनेला बाधक असते; गुरू म्हणूनच गुप्त होतात.
- गुरूंच्या पादुका आणि वचन हेच त्यांच्या अखंड सान्निध्याचे प्रतीक आहे.
- वियोगाचे दुःख गुरूंच्या अभिवचनावरील विश्वासाने सहन करावे.
पारायण / श्रद्धा
माघ वद्य प्रतिपदेला (गुरुप्रतिपदा) गाणगापूर आणि अनेक दत्तस्थानांत हा अध्याय विशेषत्वाने वाचला जातो.
पुढील अध्यायाशी संबंध
श्रीगुरूंच्या निजानंदगमनाची कथा सांगून झाल्यावर पुढील अध्यायात सिद्धमुनी ग्रंथाचा समारोप करतात आणि नामधारक कृतार्थ होतो.