श्रीगुरुचरित्र – अध्याय ३१ : पतिव्रता धर्म
कांड: कर्मकांड | मुख्य पात्रे: श्री नृसिंह सरस्वती (ब्रह्मचारी रूपात), माहूरची पतिव्रता | स्थळ: गाणगापूर क्षेत्र
पार्श्वभूमी
तिसाव्या अध्यायात माहूरच्या तरुणीचा पती गाणगापूरला पोहोचताच मरण पावला, आणि ब्रह्मचारीरूपी श्रीगुरूंनी तिला देहाच्या नश्वरतेचे ज्ञान दिले. शांत झालेल्या त्या स्त्रीने विचारले, "पतिव्रतेचा धर्म काय?" सिद्धमुनी नामधारकाला सांगतात की त्यावर ब्रह्मचाऱ्याने स्त्रीधर्माचे शास्त्रोक्त विवेचन केले. हा अध्याय उपदेशपर असून ग्रंथकाळातील (मध्ययुगीन) धर्मशास्त्रीय दृष्टिकोन मांडतो.
सविस्तर कथा
सिद्धमुनी नामधारकाला म्हणाले, "बाळा, ते दृश्य डोळ्यांसमोर आण. गाणगापूरच्या वाटेवर पतीचे शव समोर ठेवून ती तरुणी बसली आहे. तिच्याभोवती गावचे लोक उभे आहेत, आणि समोर तो तेजस्वी ब्रह्मचारी शांतपणे बसला आहे. अश्रू पुसत ती विचारते, 'महाराज, आता मी काय करावे? पतिव्रतेचा धर्म मला सांगा.'"
ब्रह्मचारी तिच्याकडे करुणेने पाहत म्हणाला, "माते, तू हा प्रश्न विचारलास हेच तुझ्या संस्काराचे लक्षण आहे. ऋषिमुनींनी जे सांगितले ते मी तुला सांगतो, शांत चित्ताने ऐक." आणि मग त्याने बोलायला सुरुवात केली. तो म्हणाला की पतिव्रतेसाठी पती हाच तिचा देव, गुरू आणि तीर्थ असतो; पतीची सेवा हीच तिची तपश्चर्या आणि पूजा असते, आणि त्या सेवेतूनच तिला सर्व व्रतांचे पुण्य मिळते.
ती लक्षपूर्वक ऐकत होती. ब्रह्मचारी पुढे तिला पतिव्रतेच्या दिवसाचे वर्णन सांगू लागला – ती पतीच्या आधी उठते, स्नान करून घर स्वच्छ करते, देवपूजा व तुळशीपूजा करते, प्रसन्न मनाने स्वयंपाक करून पती, वडीलधारी माणसे आणि दारी आलेल्या अतिथीला आधी जेऊ घालते आणि मग स्वतः जेवते. ती पतीशी कटू बोलत नाही, उलट उत्तर देत नाही; पती घरी नसताना शृंगार करत नाही आणि विनाकारण परगृही जात नाही. हे सांगताना ब्रह्मचारी थांबला आणि म्हणाला, "माते, पण खरी पतिव्रता बाहेरच्या आचारापेक्षा मनाने ओळखली जाते. पती गरीब असो, रोगी असो, कुरूप असो – ती त्याचा अनादर करत नाही. त्याच्या सुखात सुखी होते आणि दुःखात त्याची सावली होते. तू तुझ्या आजारी पतीला एवढ्या दूर घेऊन आलीस, यातच तुझे पातिव्रत्य दिसते."
ते ऐकून तिचे डोळे पुन्हा भरून आले. ब्रह्मचाऱ्याने तिला धीर देण्यासाठी पुराणातल्या पतिव्रतांच्या आठवणी सांगितल्या. अत्रि ऋषींची पत्नी अनसूया, जिच्या पातिव्रत्याच्या बळाने ब्रह्मा, विष्णू, महेश तान्ही बाळे झाले आणि तिच्याच पोटी दत्तात्रेय अवतरले. सावित्री, जी यमाच्या मागे चालत गेली आणि आपल्या निष्ठेने सत्यवानाचे प्राण परत घेऊन आली. वसिष्ठपत्नी अरुंधती, जिला आजही विवाहात वंदन केले जाते. तो म्हणाला, "अशा स्त्रियांपुढे देवही नम्र झाले. पतिव्रतेचे पुण्य तिचे माहेर आणि सासर दोन्ही कुळे तारते."
मग त्या स्त्रीने धीर करून विचारले, "महाराज, पण ज्याचा पतीच गेला, तिचा धर्म काय?" ब्रह्मचारी गंभीर झाला. त्याने ग्रंथकाळच्या धर्मशास्त्राप्रमाणे सांगितले की अशा स्त्रीपुढे दोन मार्ग सांगितले आहेत – एक, पतीसोबत सहगमन; आणि दुसरा, वैधव्यव्रत स्वीकारून संयमाने, तपाने आणि ईश्वरभक्तीत उरलेले आयुष्य घालवणे. आणि तो स्पष्ट म्हणाला की कोणताही मार्ग असो, तो पूर्ण स्वेच्छेने आणि दृढ मनानेच स्वीकारायचा असतो.
काही क्षण ती स्त्री गप्प राहिली. मग ती उठली, पतीच्या शवाकडे पाहिले आणि शांत आवाजात म्हणाली, "महाराज, माझा निश्चय झाला आहे. मी माझ्या पतीबरोबरच जाईन. मला आशीर्वाद द्या." जमलेले लोक हळहळले, काही रडू लागले.
ब्रह्मचाऱ्याने तिला थांबवले. "माते, तुझा निश्चय दृढ आहे हे मी पाहतो. पण एक गोष्ट विसरू नकोस. ज्या श्रीगुरूंच्या दर्शनासाठी तू एवढा प्रवास करून आलीस, त्यांचे दर्शन घेतल्याशिवाय काहीही करू नकोस. श्रीगुरू संगमावर आहेत. आधी जाऊन त्यांच्या चरणी नमस्कार कर, मग पुढचे पाहू." त्या शब्दांनी तिच्या मनात एक वेगळीच आशा चमकून गेली. तिने ब्रह्मचाऱ्याला नमस्कार केला, सहगमनाची तयारी करण्यास नातेवाईकांना सांगितले आणि श्रीगुरूंच्या दर्शनाला जाण्यासाठी उठली. सिद्धमुनी म्हणाले, "नामधारका, तो ब्रह्मचारी कोण होता हे तिला अजून कळले नव्हते. पुढे काय झाले ते ऐक."
बोध / शिकवण
- पती-पत्नीचे नाते परस्पर निष्ठा, सेवा आणि त्यागावर उभे असते.
- गृहस्थाश्रमाचा धर्म – अतिथीसत्कार, वडीलधाऱ्यांचा आदर, मनाची शुद्धता – हेही एक तप आहे.
- अनसूया, सावित्री यांसारख्या आदर्शांनी निष्ठेचे सामर्थ्य दाखवले.
- कोणताही मोठा निर्णय घेण्यापूर्वी गुरुदर्शन घ्यावे, गुरूंचा आशीर्वाद घ्यावा.
- टीप: सहगमनाचा उल्लेख हा ग्रंथाच्या मध्ययुगीन कालखंडातील धर्मशास्त्राचा भाग आहे; आज ती प्रथा कायद्याने निषिद्ध आहे. या अध्यायाचा बोध निष्ठा आणि गुरुशरणतेचा आहे.
पुढील अध्यायाशी संबंध
पुढील अध्यायात ती स्त्री श्रीगुरूंना नमस्कार करते, त्यांच्या "अखंड सौभाग्यवती भव" या आशीर्वादाने तिचा पती जिवंत होतो.