श्रीगुरुचरित्र – अध्याय ४६ : दिवाळीत सात ठिकाणी एकाच वेळी
कांड: भक्तिकांड | मुख्य पात्रे: श्रीगुरू नृसिंह सरस्वती, वेगवेगळ्या गावचे सात शिष्य, गाणगापूरचे भक्त | स्थळ: गाणगापूर व शिष्यांची सात गावे
पार्श्वभूमी
नंदी आणि नरकेसरी कवींच्या कथांनंतर नामधारक विचारतो, "श्रीगुरू एकाच वेळी अनेक भक्तांची हाक कशी ऐकतात?" सिद्धमुनी सांगतात की श्रीगुरूंचे शिष्य आता दूरदूरच्या गावांत पसरले होते. सणासुदीला प्रत्येकाला वाटे की श्रीगुरू आपल्या घरी यावेत. अशाच एका दिवाळीची ही कथा.
सविस्तर कथा
दिवाळी जवळ आली. श्रीगुरूंचे सात शिष्य, जे वेगवेगळ्या गावांत राहत होते, आपापल्या घरी दिवाळी साजरी करण्यापूर्वी गाणगापूरला आले. प्रत्येकाने मनाशी ठरवले होते की यंदा श्रीगुरूंना आपल्या घरी दिवाळीला न्यायचे. प्रत्येकाने स्वतंत्रपणे श्रीगुरूंना विनंती केली, "स्वामी, यंदाची दिवाळी आमच्या घरी करा. आमचे घर पावन करा."
शिष्यांना एकमेकांच्या विनंतीची कल्पना होती आणि त्यांच्यात थोडी स्पर्धाही होती. प्रत्येक जण दुसऱ्याला म्हणे, "श्रीगुरू माझ्याकडे येणार." हे ऐकून श्रीगुरू हसले. त्यांनी प्रत्येकाला वेगवेगळे सांगितले, "ठीक आहे, मी तुझ्याकडे येईन." कोणालाही नकार दिला नाही. शिष्य गोंधळले, "एकच गुरू सात ठिकाणी कसे येणार?" पण प्रत्येकाने गुरुवचनावर विश्वास ठेवला आणि आनंदाने आपल्या गावी जाऊन तयारीला लागला.
इकडे गाणगापूरच्या भक्तांना काळजी वाटू लागली, "श्रीगुरू दिवाळीला बाहेर गेले तर मठातील दिवाळी कशी होणार?" त्यांनीही श्रीगुरूंना गाणगापुरात राहण्याची विनंती केली. श्रीगुरूंनी त्यांनाही आश्वासन दिले.
दिवाळीच्या दिवशी अद्भुत घडले. सातही शिष्यांच्या घरी श्रीगुरू प्रत्यक्ष आले. प्रत्येक ठिकाणी त्यांनी मंगलस्नान केले, पूजा स्वीकारली, भिक्षा घेतली, कुटुंबीयांना आशीर्वाद दिला आणि दिवाळीचा सोहळा पार पडला. प्रत्येक शिष्याला वाटत होते की श्रीगुरू फक्त आपल्याकडेच आले आहेत. त्याच वेळी गाणगापूरच्या मठातही श्रीगुरू नेहमीप्रमाणे संगमावर गेले, अनुष्ठान केले आणि मठातील भक्तांसोबत दिवाळी साजरी केली.
दिवाळी संपल्यावर सातही शिष्य गाणगापूरला परत आले. प्रत्येक जण अभिमानाने सांगू लागला, "श्रीगुरू यंदा माझ्याकडे होते." दुसरा म्हणे, "छे! ते तर माझ्याकडे होते, मी स्वतः पूजा केली." वाद वाढला. तेव्हा गाणगापूरचे भक्त म्हणाले, "तुम्ही सगळे काय म्हणता? श्रीगुरू तर दिवाळीभर इथेच मठात होते. आम्ही रोज त्यांचे दर्शन घेतले."
सगळे स्तब्ध झाले. प्रत्येकाने आपल्या घरी घडलेले तपशील सांगितले आणि सर्वांचे म्हणणे खरे असल्याचे लक्षात आले. तेव्हा त्यांना कळले की श्रीगुरूंनी एकाच वेळी आठ ठिकाणी (सात गावे आणि गाणगापूर) रूपे धारण केली होती. सगळे श्रीगुरूंच्या चरणी लोटांगण घालून म्हणू लागले, "स्वामी, तुम्ही सर्वव्यापी आहात. आम्ही अज्ञानाने तुमच्यावर हक्क सांगत होतो."
श्रीगुरू म्हणाले, "जो मला भक्तीने बोलावतो, त्याच्याकडे मी असतोच. माझ्यासाठी भांडू नका; मी सर्वांचा आहे."
सिद्धमुनी म्हणाले, "नामधारका, सूर्य एकच असूनही प्रत्येक पाण्याच्या पात्रात त्याचे प्रतिबिंब दिसते. तसेच श्रीगुरू एक असूनही प्रत्येक भक्ताच्या घरी पूर्णपणे उपस्थित असतात."
बोध / शिकवण
- गुरू सर्वव्यापी आहेत; भक्ताची हाक कुठूनही असली तरी ती पोहोचते.
- गुरूवर एकट्याचा हक्क सांगणे हा सूक्ष्म अहंकार आहे; गुरू सर्वांचे असतात.
- गुरू कोणत्याही भक्ताला निराश करत नाहीत; प्रत्येकाची भावना पूर्ण करतात.
- सण-उत्सव गुरुस्मरणात साजरे केल्यास घर पावन होते.
पारायण / श्रद्धा
दिवाळीच्या दिवसांत अनेक दत्तभक्त श्रीगुरूंना घरी आमंत्रित करण्याच्या भावनेने हा अध्याय वाचतात.
पुढील अध्यायाशी संबंध
पुढील अध्यायात श्रीगुरूंच्या आज्ञेवर विश्वास ठेवून उभे पीक कापणाऱ्या शेतकऱ्याला शंभरपट पीक मिळते.