श्रीगुरुचरित्र – अध्याय १ : मंगलाचरण व नामधारकाची व्यथा
कांड: ज्ञानकांड | मुख्य पात्रे: नामधारक, सिद्धमुनी, (स्वप्नातील योगी) | स्थळ: गाणगापूरच्या वाटेवरील परिसर
पार्श्वभूमी
हा ग्रंथाचा प्रारंभ आहे. सरस्वती गंगाधर प्रथम मंगलाचरण करतात आणि मग संपूर्ण गुरुचरित्र ज्या चौकटीत सांगितले जाते ती सिद्धमुनी–नामधारक संवादाची चौकट उभी करतात. पुढील सर्व अध्याय हे सिद्धमुनींनी नामधारकाला सांगितलेल्या कथा आहेत.
सविस्तर कथा
ग्रंथारंभी कवी विघ्नहर्त्या श्रीगणेशाला वंदन करतात. मग वाणीची देवता सरस्वती, सृष्टी-स्थिती-लय करणारे ब्रह्मा, विष्णू, महेश, कुलदैवत, माता-पिता, संत-सज्जन आणि सर्व श्रोत्यांना नमस्कार करतात. शेवटी ते आपल्या गुरुपरंपरेचे आणि श्रीदत्तात्रेयांचे स्मरण करतात. ते नम्रपणे सांगतात, "मी अल्पमती आहे. श्रीगुरूंच्या कृपेनेच हे चरित्र माझ्या मुखातून प्रकट होत आहे." श्रोत्यांनी हे चरित्र भक्तिभावाने ऐकावे, अशी विनंतीही ते करतात.
यानंतर कथा सुरू होते. नामधारक नावाचा एक भक्त संसारातील दुःख, दारिद्र्य आणि मानसिक क्लेशांनी गांजलेला असतो. तो मनात विचार करतो, "माझे कुलदैवत श्रीगुरू आहेत. मी त्यांचे स्मरण करतो, तरी माझ्यावर एवढी संकटे का येतात? गुरू माझ्याकडे पाहत का नाहीत?" अशा व्याकुळ मनःस्थितीत तो श्रीगुरूंच्या दर्शनाची आस घेऊन घराबाहेर पडतो. गुरूंच्या स्थानाकडे तो चालत जातो.
चालून चालून तो थकतो, भुकेने आणि श्रमाने त्याचा देह शिणतो. मनातील निराशा वाढते. तो श्रीगुरूंना कळवळून हाक मारतो, "हे गुरुराया, तुम्ही भक्तवत्सल आहात असे म्हणतात. मग मला का उपेक्षिता? माता आपल्या बाळाला कधी टाकते का?" अशा करुण विनवण्या करत तो एका वृक्षाखाली बसतो आणि त्याला झोप लागते.
झोपेत त्याला स्वप्न पडते. एक तेजस्वी योगी त्याच्यासमोर उभे आहेत. मस्तकावर जटा, अंगाला भस्म, मुद्रा प्रसन्न आणि कृपाळू. ते त्याला आश्वासन देतात. ते दर्शन पाहून नामधारकाचे मन आनंदाने भरून येते आणि त्याच क्षणी तो जागा होतो.
डोळे उघडताच त्याला समोरून येणारे एक तेजस्वी पुरुष दिसतात. स्वप्नात पाहिलेल्या योग्यासारखेच ते भासतात. हेच सिद्धमुनी. नामधारक धावत जाऊन त्यांच्या चरणांवर लोटांगण घालतो. तो विचारतो, "महाराज, आपण कोण? कोठून आलात? आपल्या दर्शनाने माझे मन शांत झाले." सिद्धमुनी सांगतात, "मी योगी आहे. श्री नृसिंह सरस्वती हे माझे गुरू. त्यांच्या कृपेने मी तीर्थाटन करत असतो."
हे ऐकून नामधारकाला अत्यानंद होतो. तो आपली सर्व व्यथा सांगतो आणि विचारतो, "गुरूंचा महिमा काय आहे? मी गुरूंना शरण असूनही दुःख का भोगतो? कृपा करून मला श्रीगुरूंचे चरित्र सांगा." सिद्धमुनी प्रसन्न होतात. शिष्याची तळमळ पाहून ते गुरुचरित्र सांगायला सुरुवात करतात. इथूनच संपूर्ण ग्रंथाचा संवाद आरंभ होतो.
बोध / शिकवण
- कोणतेही सत्कार्य ईश्वर व गुरूंच्या स्मरणाने आरंभ करावे.
- खरी तळमळ असेल तर गुरू स्वतः मार्ग दाखवायला येतात.
- दुःखात निराश न होता गुरूंना हाक मारत राहणे हीच भक्ती.
- सत्संग (सिद्धमुनींसारख्या संतांची भेट) हीच गुरुकृपेची पहिली खूण आहे.
पारायण / श्रद्धा
सप्ताह-पारायणाचा प्रारंभ या अध्यायाने होतो. मंगलाचरणाच्या ओव्या वाचताना संकल्प करून गणेश-गुरुस्मरण करण्याची प्रथा आहे.
पुढील अध्यायाशी संबंध
"गुरूंना शरण असूनही दुःख का?" या नामधारकाच्या प्रश्नाला उत्तर म्हणून सिद्धमुनी पुढील अध्यायात गुरुमहिमा सांगतात.