श्री एकमुखी दत्त मंदिरअवधूत चिंतन श्री गुरुदेव दत्त

एकमुखी दत्ताचे महत्त्व (Significance of Ekmukhi Datta)

आज बहुतेक मंदिरांत दत्तांची त्रिमुखी, षड्भुज (तीन मुखे, सहा हात) मूर्ती दिसते. पण दत्तांचे मूळ आणि प्राचीन रूप एकमुखी होते. म्हणूनच अहिल्यानगरच्या डांगे गल्लीतील एकमुखी दत्तमूर्ती दुर्मिळ आणि विशेष मानली जाते.

१. इतिहास: एकमुखी रूप हेच प्राचीन रूप

काळ / ग्रंथ दत्तांचे रूप
अग्निपुराण (मूर्तिनिर्माण ग्रंथ) एक मुख, दोन हात असलेली दत्तमूर्ती सांगितली आहे.
बदामी शिल्प (इ.स. १०वे–१२वे शतक, Rigopoulos नुसार) एकमुखी दत्त.
चांगदेव राऊळ (इ.स. ११५०–१२२०) एकमुखी दत्तांची उपासना केली.
नाथ संप्रदायाची मंदिरे (१५वे शतक: वाराणसी, नेपाळ, हिमालय पायथा) एकमुखी दत्त.
दासोपंत (१६वे शतक) षड्भुज पण एकमुखी दत्तरूपाची उपासना.
इ.स. १००० ते १२०० नंतर हळूहळू त्रिमुखी रूप प्रचलित झाले.
गुरुचरित्र (१५–१६वे शतक) व संत एकनाथांची आरती ("त्रिगुणात्मक त्रैमूर्ती दत्त हा जाणा") त्रिमुखी रूप लोकप्रिय झाले.

निष्कर्ष: एकमुखी दत्त हे त्रिमुखी रूपापेक्षा जुने, शास्त्रसंमत आणि मूळ रूप आहे. आज ते दुर्मिळ झाले, म्हणून जिथे एकमुखी मूर्ती आहे ते स्थान परंपरेचा जिवंत ठेवा ठरते.

२. एकमुखी दत्त कुठे आहेत (इतर स्थाने)

स्थान माहिती
माहूर (दत्तशिखर), नांदेड दत्तजन्मभूमी मानली जाते. एकमुखी दत्तांच्या जुन्या मंदिरांपैकी एक.
नारायणपूर, पुरंदर (पुणे) एकमुखी दत्त आणि पादुका. सद्गुरू नारायण महाराजांचे स्थान.
पंढरपूर जुन्या मध्ययुगीन एकमुखी दत्तमंदिरांत उल्लेख.
भालोद (भरूच, गुजरात) व राजघाट (म.प्र.), नर्मदा तीर १२व्या शतकातील एकमुखी दत्तमूर्ती. नर्मदा तीरावर एकमुखी उपासनेची परंपरा.
अहिल्यानगर, डांगे गल्ली, माणिक चौक राजाराम महाराज धर्माधिकारींनी अंतर्ज्ञानाने शोधून स्थापलेली एकमुखी मूर्ती (स. १८००–१८४०).

यादीवरून दिसते की एकमुखी दत्त बहुधा फार जुन्या किंवा तपस्वी संतांशी जोडलेल्या स्थानांवर आढळतात. अहिल्यानगरचे मंदिर याच परंपरेत येते.

३. "एक मुख" चे आध्यात्मिक महत्त्व

(खालील अर्थ दत्तसंप्रदायाच्या परंपरा व तत्त्वज्ञानावर आधारित आहेत. ही शास्त्रीय व्याख्या नसून भक्तिपर अर्थ आहे.)

  1. त्रिमूर्ती एकाच तत्त्वात (अद्वैत): ब्रह्मा, विष्णू, महेश हे तीन वेगळे नसून एकच परब्रह्म आहे. त्रिमुखी रूप हे तीन कार्ये (सृष्टी-स्थिती-लय) दाखवते, तर एकमुखी रूप ती तिन्ही एकाच मूळ तत्त्वात विलीन झालेली दाखवते. "तीन रूपे, पण सत्य एकच" हा दत्ततत्त्वाचा गाभा आहे.
  2. गुणातीत अवस्था: त्रिमुखी रूपातील तीन मुखे सत्त्व, रज, तम हे तीन गुण दाखवतात. एकमुखी दत्त म्हणजे तिन्ही गुणांच्या पलीकडची (त्रिगुणातीत) अवस्था, म्हणजेच अवधूत अवस्था.
  3. एकाग्र भक्ती ("एकमुखी मन"): साधकाचे मन एकाच दिशेला, एकाच ध्येयावर हवे. एकमुखी मूर्तीसमोर ध्यान करणे म्हणजे मन एकमुखी करणे. विखुरलेले मन नव्हे, तर एकनिष्ठ भाव.
  4. गुरुतत्त्व एकच: दत्त हे आदिगुरू. गुरू अनेक दिसले तरी गुरुतत्त्व एकच असते. परंपरेत सांगितले जाते की टेंबे स्वामी (वासुदेवानंद सरस्वती) "त्रिमूर्तींत भेद नाही" असे सांगून एकाच मुखाची उपासना करत.
  5. ज्ञानमूर्ती दत्त: अभ्यासक Rigopoulos दत्तांना मूलतः "ज्ञानमूर्ती" (ज्ञानाचे रूप) म्हणतात. एकमुखी, शांत रूप हे ज्ञान व वैराग्याचे सरळ प्रतीक आहे.
  6. साधेपणा: एकमुखी रूप म्हणजे अलंकाराशिवाय, थेट, सहज रूप. भक्त आणि देव यांच्यात थेट समोरासमोर नाते.

४. अहिल्यानगरच्या एकमुखी दत्तासाठी हे का महत्त्वाचे