श्रीगुरुचरित्र – अध्याय ८ : मंदबुद्धी पुत्र व शनिप्रदोष व्रत
कांड: ज्ञानकांड | मुख्य पात्रे: श्रीपाद श्रीवल्लभ, विधवा ब्राह्मणी (अंबिका), तिचा मंदबुद्धी पुत्र | स्थळ: गोकर्ण, (पुढे) कुरवपूर
पार्श्वभूमी
श्रीपाद श्रीवल्लभ गोकर्णात राहत होते. याच काळातील एक प्रसंग हा पुढील अवताराचा, म्हणजे श्री नृसिंह सरस्वतींच्या जन्माचा, बीजरूप प्रसंग आहे. म्हणून हा अध्याय ग्रंथरचनेत फार महत्त्वाचा आहे.
सविस्तर कथा
गोकर्ण परिसरात एक गरीब, विधवा ब्राह्मणी आपल्या एकुलत्या एका मुलासह राहत होती. (अनेक आवृत्त्यांत तिचे नाव अंबिका असे येते.) तिचा मुलगा जन्मतःच मंदबुद्धी होता. त्याला वेद, मंत्र, साधी अक्षरेही येत नव्हती. ब्राह्मणकुळात जन्मूनही विद्या नाही म्हणून गावातील लोक त्याची थट्टा करत, त्याला मारत आणि त्या मातेचा अपमान करत.
माता आपल्या परीने त्याला शिकवण्याचा प्रयत्न करत असे, पण काहीच उपयोग होत नसे. एके दिवशी अपमान असह्य झाल्यावर ती विचार करू लागली, "असा पुत्र असून काय उपयोग? आमच्या जगण्याला काहीच अर्थ नाही." निराश होऊन ती मुलासह नदीवर जीव देण्यासाठी निघाली.
नेमके तेव्हा श्रीपाद श्रीवल्लभ नदीवर स्नानासाठी आले होते. त्या दोघांना पाहून त्यांनी त्यांना थांबवले आणि विचारले, "माते, तू हे काय करते आहेस? आत्महत्या हे महापाप आहे. त्याने पुढील जन्मीही दुःखच मिळते." ब्राह्मणीने रडत रडत आपली व्यथा सांगितली. "माझा पती गेला, मुलगा असा मंदबुद्धी. लोक आमची निंदा करतात. मी कोणासाठी जगू?"
श्रीपाद म्हणाले, "माते, जीव देण्यापेक्षा श्रीशंकरांची उपासना कर. शनिप्रदोष व्रत कर. शनिवारी येणाऱ्या त्रयोदशीला, प्रदोषकाळी (सूर्यास्ताच्या सुमारास) शिवपूजा करावी, उपवास करावा. या व्रताने मनोकामना पूर्ण होते." या व्रताचा महिमा पटवण्यासाठी श्रीपादांनी तिला पुराणातील शिवभक्तीची कथा सांगितली. (परंपरेत उज्जयिनीच्या राजा चंद्रसेनाच्या शिवभक्तीची आणि एका गोपबालकाच्या भोळ्या शिवपूजेची कथा इथे येते, असे मानले जाते.) त्यातील तात्पर्य असे की भोळ्या, निष्ठावान शिवपूजेने अशक्यही शक्य होते.
हे ऐकून ब्राह्मणीचे मन शांत झाले. पण ती म्हणाली, "स्वामी, आपण प्रत्यक्ष ईश्वरस्वरूप आहात. मला एकच वर द्या. पुढील जन्मी मला तुमच्यासारखाच ज्ञानी, जगद्वंद्य पुत्र होवो." श्रीपाद प्रसन्न झाले आणि म्हणाले, "माते, तू शनिप्रदोष व्रत निष्ठेने कर. पुढील जन्मी मीच तुझ्या पोटी जन्म घेईन."
श्रीपादांनी त्या मंदबुद्धी मुलाच्या मस्तकावर कृपेने हात ठेवला. त्याच क्षणी त्याची बुद्धी प्रकाशित झाली आणि तो वेद-शास्त्रे जाणणारा विद्वान झाला. ज्या लोकांनी त्याची थट्टा केली होती, तेच आता त्याचा आदर करू लागले.
ती ब्राह्मणी आयुष्यभर शनिप्रदोष व्रत करत राहिली. पुढील जन्मी ती कारंजा येथे अंबा भवानी म्हणून जन्मली आणि श्रीपादांच्या वचनाप्रमाणे तिच्या पोटी श्री नृसिंह सरस्वती अवतरले (अध्याय ११ पहा).
यानंतर श्रीपाद श्रीवल्लभ गोकर्णातून पुढे निघाले आणि कृष्णा नदीतीरी कुरवपूर येथे आले.
बोध / शिकवण
- आत्महत्या हा दुःखावरचा उपाय नाही. गुरुशरणागती आणि उपासना हाच खरा मार्ग आहे.
- शनिप्रदोष व्रत आणि प्रदोषकाळी शिवपूजा फलदायी आहे.
- गुरूंचे वचन जन्मांतरापलीकडेही खरे ठरते.
- दुर्बल आणि उपेक्षितांवर गुरूंची कृपा विशेषत्वाने होते.
पारायण / श्रद्धा
संततीला विद्या-बुद्धी लाभावी यासाठी आणि शनिप्रदोष व्रताच्या दिवशी हा अध्याय वाचण्याची प्रथा भक्तांमध्ये आहे.
पुढील अध्यायाशी संबंध
श्रीपाद कुरवपूरला आले. तिथे त्यांच्या एकनिष्ठ रजक भक्ताची कथा पुढील अध्यायात येते.