श्रीगुरुचरित्र – अध्याय १० : वल्लभेश ब्राह्मणाचे पुनर्जीवन
कांड: ज्ञानकांड | मुख्य पात्रे: वल्लभेश ब्राह्मण, चोरांची टोळी, श्रीपाद श्रीवल्लभ (संन्यासीरूपात) | स्थळ: कुरवपूरकडे जाणारा मार्ग
पार्श्वभूमी
श्रीपाद श्रीवल्लभ कुरवपुरात गुप्त झाले. नामधारक विचारतो, "श्रीपाद गुप्त झाल्यावर भक्तांचे रक्षण कोण करणार?" सिद्धमुनी उत्तर देतात, "गुरू अदृश्य असले तरी ते सदैव जागृत असतात." याचे उदाहरण म्हणून ते वल्लभेशाची कथा सांगतात.
सविस्तर कथा
वल्लभेश नावाचा एक ब्राह्मण व्यापार करून उपजीविका करत असे. तो श्रीपाद श्रीवल्लभांचा भक्त होता. एकदा व्यापाराला जाण्यापूर्वी त्याने नवस केला, "माझ्या व्यापारात लाभ झाला तर मी कुरवपूरला येऊन ब्राह्मणांना भोजन घालीन (समाराधना करीन)."
श्रीपादांच्या कृपेने त्याच्या व्यापारात चांगला लाभ झाला. आपला नवस फेडण्यासाठी तो धन बरोबर घेऊन कुरवपूरकडे निघाला. वाटेत त्याला काही लोक भेटले. ते स्वतःला यात्रेकरू म्हणवत होते आणि "आम्हीही कुरवपूरलाच जात आहोत" असे सांगून त्यांनी त्याच्याशी मैत्री केली. वल्लभेशाला वाटले, सोबत झाली, बरे झाले. पण ते खरे तर चोर होते. त्याच्याकडील धनावर त्यांचा डोळा होता.
प्रवासात एका रात्री निर्जन ठिकाणी त्या चोरांनी डाव साधला. त्यांनी वल्लभेशावर हल्ला केला. मरणाच्या क्षणी वल्लभेशाने आर्ततेने "श्रीपाद श्रीवल्लभ!" अशी हाक मारली. चोरांनी त्याचे मस्तक धडापासून वेगळे केले आणि ते धन लुटण्याच्या तयारीला लागले.
त्या क्षणी तिथे एक तेजस्वी संन्यासी प्रकट झाले. हातात त्रिशूळ आणि खट्वांग होते आणि मुद्रा उग्र होती. ते प्रत्यक्ष श्रीपाद श्रीवल्लभच होते. भक्ताच्या हाकेला ते धावून आले होते. त्यांनी चोरांवर प्रहार केला आणि त्रिशूळाने क्षणार्धात सर्व चोरांचा नाश केला; फक्त एक जण वाचला.
तो वाचलेला चोर भयभीत होऊन त्यांच्या पायांवर पडला. तो रडत म्हणाला, "स्वामी, मी या हत्येत सहभागी नव्हतो. मी फक्त त्यांच्याबरोबर होतो. मला क्षमा करा." श्रीपादांनी त्याला अभय दिले आणि सांगितले, "हे मस्तक धडाला जोडून ठेव." त्याने तसे केले. मग श्रीपादांनी त्याला विभूती (भस्म) दिली आणि ती ब्राह्मणाच्या अंगावर लावायला सांगितले. ते भस्म लावताच वल्लभेशाचे मस्तक धडाला जुळले आणि तो झोपेतून उठल्यासारखा जिवंत झाला.
जागा झाल्यावर वल्लभेशाने आजूबाजूला पाहिले. बाकीचे चोर मृत पडले होते, एकच चोर थरथरत उभा होता आणि श्रीपाद मात्र अदृश्य झाले होते. त्या चोराने घडलेला सर्व प्रसंग वल्लभेशाला सांगितला. आपल्या रक्षणासाठी प्रत्यक्ष श्रीपाद धावून आले हे ऐकून वल्लभेशाचे डोळे भरून आले.
तो कुरवपूरला पोहोचला आणि नवस केल्यापेक्षाही अधिक भक्तीने ब्राह्मणभोजन (समाराधना) घातले. आपला अनुभव तो सर्वांना सांगू लागला आणि अनेकांची श्रीपादांवरील श्रद्धा दृढ झाली.
सिद्धमुनी सांगतात, "पाहिलेस नामधारका, देह गुप्त झाला तरी गुरू भक्ताच्या एका हाकेला धावून येतात. आठवण करताच ते प्रकट होतात."
बोध / शिकवण
- संकटाच्या क्षणी गुरूंचे स्मरण हेच सर्वात मोठे रक्षण आहे.
- नवस किंवा संकल्प केला तर तो प्रामाणिकपणे पूर्ण करावा.
- गुरू दुष्टांना दंड देतात, पण पश्चात्ताप करणाऱ्यावर दयाही करतात.
- गुरुतत्त्व देहापलीकडचे आहे. ते "स्मर्तृगामी" आहे, म्हणजे स्मरण करताच येणारे.
पारायण / श्रद्धा
प्रवासात सुरक्षितता लाभावी आणि अपघात-संकटांपासून रक्षण व्हावे यासाठी काही भक्त हा अध्याय वाचतात. "स्मर्तृगामी दत्त" या श्रद्धेचे हे प्रमुख उदाहरण मानले जाते.
पुढील अध्यायाशी संबंध
श्रीपादांनी अध्याय ८ मध्ये दिलेले वचन पूर्ण होण्याची वेळ आली. पुढील अध्यायात कारंजा येथे श्री नृसिंह सरस्वतींचा जन्म होतो.