श्रीगुरुचरित्र – अध्याय १५ : शिष्यांना तीर्थयात्रा; परळी वैजनाथ
कांड: ज्ञानकांड | मुख्य पात्रे: श्री नृसिंह सरस्वती, त्यांचे संन्यासी शिष्य | स्थळ: गोदावरीतीर, परळी वैजनाथ
पार्श्वभूमी
सायंदेवाला निरोप दिल्यावर श्रीगुरू दक्षिणेकडे वळले. त्यांच्याबरोबर अनेक संन्यासी शिष्य होते. श्रीगुरूंची कीर्ती वाढू लागली होती आणि लोकांची गर्दी होऊ लागली होती. या अध्यायात श्रीगुरू शिष्यांना तीर्थयात्रेचा उपदेश देऊन स्वतः काही काळ गुप्तपणे राहतात.
सविस्तर कथा
सिद्धमुनी सांगतात, गोदावरीतीरावरून पुढे जाताना एके दिवशी श्रीगुरूंनी आपल्या सर्व शिष्यांना जवळ बोलावले. ते म्हणाले, "तुम्ही सर्वांनी संन्यास घेतला आहे. पण संन्याशाने एका जागी राहून लोकसंग्रहात अडकू नये. तीर्थयात्रा केल्याने देह आणि मन शुद्ध होते, वैराग्य दृढ होते आणि संतसंग घडतो. म्हणून तुम्ही सर्व जण तीर्थयात्रेला जा."
हे ऐकून शिष्य व्याकुळ झाले. ते हात जोडून म्हणाले, "स्वामी, आपण स्वतःच सर्व तीर्थांचे तीर्थ आहात. आपल्या चरणांजवळ राहिलो तर सर्व तीर्थांचे फळ इथेच मिळते. आम्हाला आपल्यापासून दूर का पाठवता?" त्यांच्या डोळ्यांत पाणी आले.
श्रीगुरूंनी त्यांना प्रेमाने समजावले, "तुमची भक्ती मी जाणतो. पण शास्त्राची मर्यादा पाळली पाहिजे. यात्रा केल्याने तुमचे साधन पक्के होईल. आणि ठरलेल्या वेळी तुम्ही मला पुन्हा भेटाल." मग त्यांनी शिष्यांना कोणती तीर्थे करावीत आणि त्यांचा महिमा काय हे सविस्तर सांगितले. काशी म्हणजे मुक्तिक्षेत्र, प्रयाग म्हणजे त्रिवेणीसंगम, गंगा, यमुना, सरस्वती, गोदावरी, कृष्णा, कावेरी, ताम्रपर्णी अशा नद्या, अयोध्या, मथुरा, द्वारका, उज्जयिनी अशी क्षेत्रे, श्रीशैल, रामेश्वर, गोकर्ण, पंढरपूर आणि इतर अनेक तीर्थे यांचे माहात्म्य त्यांनी वर्णन केले. प्रत्येक तीर्थात स्नान, दान, देवदर्शन आणि संतसेवा कशी करावी हेही सांगितले.
गुरूंचा शब्द मोडायचा नाही म्हणून शिष्यांनी जड अंतःकरणाने निघण्याची तयारी केली. त्यांनी श्रीगुरूंना नमस्कार केला आणि आशीर्वाद घेतला. काही वृद्ध आणि अतिशय निष्ठावान शिष्य मात्र श्रीगुरूंच्या आज्ञेने त्यांच्याजवळच राहिले, असेही परंपरेत सांगितले जाते. बाकीचे शिष्य विविध दिशांना तीर्थयात्रेसाठी गेले.
शिष्यांना पाठवल्यानंतर श्रीगुरू स्वतः परळी वैजनाथ क्षेत्री आले. परळी हे बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी वैद्यनाथाचे स्थान मानले जाते. तिथे श्रीगुरू कोणालाही आपली ओळख न देता गुप्तपणे राहिले. लोकांची गर्दी टाळून ते एकांतात साधना करत, अशी परंपरेची धारणा आहे. काही काळ (परंपरेनुसार सुमारे एक वर्ष) ते तिथे राहिले.
ही कथा ऐकून नामधारकाने विचारले, "स्वामी, श्रीगुरू गुप्त का राहिले?" सिद्धमुनी म्हणाले, "अवतारी पुरुषांची लीला वेगळी असते. प्रसिद्धी वाढली की खरे भक्त मागे पडतात आणि केवळ स्वार्थासाठी येणाऱ्यांची गर्दी वाढते. म्हणून श्रीगुरू अधूनमधून गुप्त होत आणि योग्य वेळी पुन्हा प्रकट होत."
बोध / शिकवण
- तीर्थयात्रा ही मनशुद्धी आणि वैराग्य दृढ करण्याचे साधन आहे.
- गुरूंपासून दूर जाणे कठीण असले तरी गुरूंची आज्ञा पाळणे हीच खरी भक्ती आहे.
- संतांना प्रसिद्धीपेक्षा एकांत आणि साधना प्रिय असते.
- गुरू शिष्यांना स्वावलंबी बनवण्यासाठी काही काळ दूर पाठवतात.
पुढील अध्यायाशी संबंध
परळी वैजनाथाहून श्रीगुरू कृष्णातीरी भिलवडी येथे येतात. तिथे एका गुरुशोधक ब्राह्मणाला गुरुभक्तीचा उपदेश मिळतो. ती कथा पुढील अध्यायात येते.