श्रीगुरुचरित्र – अध्याय १७ : मंदबुद्धी ब्राह्मण ज्ञानी झाला
कांड: ज्ञानकांड | मुख्य पात्रे: श्री नृसिंह सरस्वती, करवीर (कोल्हापूर) येथील मंदबुद्धी ब्राह्मणपुत्र, भुवनेश्वरी देवी | स्थळ: भिलवडी (भुवनेश्वरी मंदिर), औदुंबर (कृष्णातीर)
पार्श्वभूमी
भिलवडी येथे राहत असताना श्रीगुरूंनी कृष्णेच्या पलीकडील तीरावर, औदुंबर येथे उंबराच्या वृक्षाखाली चातुर्मास केला. औदुंबर हे आजही श्रीगुरूंच्या प्रमुख तपःस्थानांपैकी एक मानले जाते. याच काळात हा प्रसंग घडला.
सविस्तर कथा
सिद्धमुनी सांगतात, करवीर (कोल्हापूर) नगरात एक विद्वान ब्राह्मण राहत होता. त्याला एकच मुलगा होता. पण तो जन्मतःच मंदबुद्धी होता. वडिलांनी त्याला शिकवण्याचे खूप प्रयत्न केले, पण त्याला वेदाचा एक मंत्रही पाठ होत नसे. अक्षरओळखही नीट होत नव्हती. वडील दुःखातच वारले.
वडील गेल्यावर त्या मुलाचे हाल वाढले. लोक त्याची थट्टा करत. "एवढ्या विद्वानाचा मुलगा आणि याला एक अक्षर येत नाही. हा ब्राह्मण कसला, हा तर बैलासारखा आहे," असे म्हणून त्याला हिणवत. घरात आणि समाजात त्याचा पदोपदी अपमान होऊ लागला. कोणी त्याला ब्राह्मणकार्याला बोलावत नसे. शेवटी अपमान असह्य होऊन तो घर सोडून निघाला.
भटकत भटकत तो कृष्णातीरी भिलवडी येथील भुवनेश्वरी देवीच्या मंदिरात आला. देवीसमोर बसून तो म्हणाला, "माते, मला विद्या दे. नाहीतर मी इथेच प्राण देईन." त्याने उपवास सुरू केला. तीन दिवस गेले, पण काहीच घडले नाही. निराशेच्या भरात त्याने अत्यंत टोकाचे पाऊल उचलले. "जी जीभ वेद म्हणू शकत नाही, ती काय कामाची?" असे म्हणून त्याने आपली जीभ कापून देवीच्या चरणी अर्पण केली आणि तिथेच पडून राहिला.
त्या रात्री देवीने त्याला स्वप्नात दर्शन दिले. देवी म्हणाली, "बाळा, तुझे दुःख मी जाणते. पण तुला विद्या देणारे वेगळे आहेत. नदीच्या पलीकडे, औदुंबराच्या वृक्षाखाली एक यती तप करत आहेत. ते प्रत्यक्ष त्रिमूर्तींचे अवतार श्री नृसिंह सरस्वती आहेत. त्यांना शरण जा. तुझी इच्छा पूर्ण होईल."
सकाळी जागा होताच तो ब्राह्मण उठला. जीभ नसल्याने तो बोलू शकत नव्हता, पण मनात आशेचा किरण जागा झाला होता. त्याने कृष्णा नदी पार केली आणि औदुंबराखाली ध्यानस्थ बसलेल्या श्रीगुरूंना पाहिले. त्यांचे तेज पाहून तो त्यांच्या चरणी लोळू लागला आणि अश्रूंनी आपली व्यथा व्यक्त करू लागला.
श्रीगुरूंनी अंतर्ज्ञानाने सर्व जाणले. करुणेने त्यांनी त्या ब्राह्मणाच्या मस्तकावर हात ठेवला. त्या स्पर्शाने चमत्कार घडला. त्याची जीभ पूर्ववत झाली आणि त्याच्या बुद्धीवरचा अंधकार नाहीसा झाला. क्षणार्धात तो वेद, शास्त्रे, व्याकरण, तर्क, पुराणे यांत पारंगत झाला. जो कालपर्यंत एक अक्षर बोलू शकत नव्हता, तो आता अस्खलितपणे वेदमंत्र म्हणू लागला आणि श्रीगुरूंची स्तुती करू लागला.
तो ब्राह्मण श्रीगुरूंचा एकनिष्ठ भक्त झाला. पुढे तो आपल्या गावी परत गेला तेव्हा त्याची विद्वत्ता पाहून ज्यांनी त्याची थट्टा केली होती ते लोक थक्क झाले आणि त्याचा सन्मान करू लागले.
सिद्धमुनी सांगतात, "नामधारका, या प्रसंगानंतर औदुंबराची आणि तिथे राहणाऱ्या श्रीगुरूंची कीर्ती चहूकडे पसरली. पुष्कळ लोक दर्शनाला येऊ लागले. चातुर्मास संपल्यावर श्रीगुरू पुढे निघाले."
बोध / शिकवण
- विद्या ही गुरुकृपेने प्रकाशित होते. बुद्धीचे दोष गुरूंच्या एका स्पर्शाने दूर होऊ शकतात.
- देवताही भक्ताला शेवटी गुरूंकडेच पाठवते. गुरुतत्त्व सर्वोच्च आहे.
- अपमानाने खचून टोकाचे पाऊल उचलण्यापेक्षा गुरूंना शरण जावे.
- कोणालाही "मंद" म्हणून हिणवू नये. कृपा कोणावर, कधी होईल हे सांगता येत नाही.
पारायण / श्रद्धा
विद्यार्थ्यांना विद्या-बुद्धी लाभावी, परीक्षेत यश मिळावे आणि वाणीदोष दूर व्हावा यासाठी हा अध्याय वाचण्याची प्रथा आहे. औदुंबर क्षेत्री या अध्यायाचे विशेष महत्त्व मानले जाते.
पुढील अध्यायाशी संबंध
औदुंबरहून श्रीगुरू कृष्णा-पंचगंगा संगमाजवळ अमरापूर येथे येतात. तिथे एका दरिद्री ब्राह्मणाच्या घेवड्याच्या वेलाची कथा घडते.