श्रीगुरुचरित्र – अध्याय ४९ : गुरुगीता
कांड: भक्तिकांड | मुख्य पात्रे: सिद्धमुनी व नामधारक; गुरुगीतेत भगवान शिव व पार्वती | स्थळ: गाणगापूर (कथनस्थळ); गुरुगीतेत कैलास
पार्श्वभूमी
अष्टतीर्थांचे माहात्म्य ऐकल्यानंतर नामधारकाच्या मनात एक मूलभूत प्रश्न उभा राहतो: "तीर्थे, व्रते, देवता या सर्वांचे सार गुरू आहेत असे वारंवार ऐकतो. पण गुरूचे खरे स्वरूप काय?" याचे उत्तर म्हणून या अध्यायात गुरुगीता येते. ही गुरुगीता मूळ स्कंदपुराणातील मानली जाते आणि तिच्यात पार्वतीने विचारलेल्या प्रश्नाला शिवाने दिलेले उत्तर आहे. गुरुचरित्रातील हा भाग संस्कृत श्लोकरूपात आहे; येथे त्याचा आशय आणि प्रसंग कथारूपात दिला आहे, संपूर्ण संस्कृत पाठ नाही.
सविस्तर कथा
अष्टतीर्थांची कथा संपल्यावर नामधारक हात जोडून म्हणाला, "स्वामी, इतक्या कथा ऐकल्या. प्रत्येक कथेत श्रीगुरूंनी भक्ताला सांभाळले. पण गुरू म्हणजे नेमके कोण? मनुष्यदेहातील संन्यासी, की आणखी काही? हे मला तत्त्वतः समजावून सांगा."
सिद्धमुनी प्रसन्न झाले. ते म्हणाले, "नामधारका, हाच प्रश्न एकदा कैलासावर जगन्माता पार्वतीने भगवान शिवाला विचारला होता. शिवाने जे उत्तर दिले तीच गुरुगीता. मी ती तुला सांगतो, लक्ष देऊन ऐक."
सिद्धमुनी सांगू लागले. कैलासावर शिव ध्यानस्थ बसले होते. पार्वतीने त्यांना वंदन करून विचारले, "देवा, जगातील सर्व देव तुम्हाला वंदन करतात. पण तुम्ही स्वतः कोणाचे ध्यान करता? जीवाला ब्रह्मज्ञान कोणत्या मार्गाने होते? ते मला सांगा." शिव प्रसन्न होऊन म्हणाले, "देवी, तू लोककल्याणासाठी हा प्रश्न विचारलास. याचे उत्तर एकच आहे: गुरू."
शिवाने सांगितले की गुरू हा केवळ एक व्यक्ती नसून साक्षात परब्रह्म आहे. "गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुः गुरुर्देवो महेश्वरः" — गुरूच ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश आहेत आणि गुरूच परब्रह्म आहेत. 'गु' म्हणजे अंधकार आणि 'रु' म्हणजे तो दूर करणारा; अज्ञानाचा अंधकार नष्ट करतो तो गुरू. वेद, शास्त्रे, तप, तीर्थ, व्रत हे सर्व गुरुकृपेशिवाय निष्फळ आहेत; गुरू प्रसन्न झाले तर सर्व सिद्ध होते.
पुढे शिवाने गुरुसेवेचे स्वरूप सांगितले. शिष्याने मन, वाणी आणि कर्माने गुरूंना शरण जावे; गुरूंची निंदा करू नये, ऐकूही नये; गुरूंच्या पादुकांचे ध्यान करावे, कारण त्यांच्या चरणतीर्थात सर्व तीर्थे आहेत. गुरूंचे ध्यान कसे करावे, हृदयात त्यांचे स्वरूप कसे पाहावे, गुरुमंत्राचा जप कसा करावा, हेही शिवाने पार्वतीला समजावले. ज्ञानदृष्टी उघडली की शिष्याला कळते की गुरू आणि आपले आत्मस्वरूप वेगळे नाही.
शिवाने हेही सांगितले की गुरू अनेक प्रकारचे असतात, पण जो शिष्याला आत्मज्ञानाकडे नेतो तोच खरा सद्गुरू. केवळ बाह्य उपदेश करणारे गुरू आणि अंतःकरण बदलून टाकणारे सद्गुरू यांत फरक ओळखावा. शेवटी शिवाने गुरुगीतेच्या पठणाचा विधी आणि फलश्रुती सांगितली: ही गीता श्रद्धाळू, गुरुभक्त अधिकारी व्यक्तीलाच द्यावी; शुद्ध होऊन, एकाग्र मनाने तिचे पठण करावे. तिच्या पठणाने संकटे दूर होतात, रोगांचे निवारण होते, मनोकामना पूर्ण होतात आणि अंती गुरुकृपेने मोक्ष मिळतो.
हे ऐकून पार्वती धन्य झाली आणि तिने शिवाला वंदन केले. सिद्धमुनी नामधारकाकडे वळून म्हणाले, "नामधारका, आतापर्यंत ज्या श्रीगुरूंच्या लीला ऐकल्यास, ते याच गुरुतत्त्वाचे सगुण रूप आहेत. नृसिंह सरस्वती म्हणजे देहधारी संन्यासी नव्हे, तर तेच परब्रह्म. म्हणूनच त्यांनी कोणाला अन्न दिले, कोणाला संतती दिली, कोणाला रोगमुक्त केले; पण सर्वांत मोठे दान म्हणजे ज्ञान."
गुरुतत्त्वाचे हे निरूपण ऐकून नामधारक भारावून गेला आणि त्याने सिद्धमुनींच्या चरणी मस्तक ठेवून पुढील कथा ऐकण्याची विनंती केली.
बोध / शिकवण
- गुरू म्हणजे देह नव्हे, तर अज्ञान दूर करणारे परब्रह्म तत्त्व आहे.
- सर्व साधना गुरुकृपेमुळे सफल होतात; गुरुकृपेशिवाय ज्ञान स्थिर होत नाही.
- गुरूंची निंदा टाळावी आणि त्यांच्या चरणांचे ध्यान करावे.
- गुरू आणि आत्मस्वरूप एकच आहे, हे जाणणे हे गुरुभक्तीचे अंतिम फळ.
पारायण / श्रद्धा
गुरुपौर्णिमेला आणि गुरुवारी अनेक दत्तभक्त हा अध्याय (गुरुगीता) विशेषत्वाने पठण करतात. गुरुगीतेचे स्वतंत्र पठणही दत्तसंप्रदायात रूढ आहे.
पुढील अध्यायाशी संबंध
गुरुतत्त्वाचे निरूपण झाल्यावर कथा पुन्हा प्रसंगाकडे वळते; पुढील अध्यायात पूर्वजन्मीचा रजक, आताचा बिदरचा बादशहा, श्रीगुरूंच्या दर्शनाने रोगमुक्त होतो.