श्रीगुरुचरित्र – अध्याय २० : ब्रह्मसमंधाच्या बाधेतून मुक्ती
कांड: ज्ञानकांड | मुख्य पात्रे: श्री नृसिंह सरस्वती, शिरोळची ब्राह्मण स्त्री व तिचा पती, ब्रह्मसमंध | स्थळ: कृष्णातीर – शिरोळ व अमरापूर (नृसिंहवाडी) येथील औदुंबर
पार्श्वभूमी
औदुंबराचा महिमा आणि श्रीगुरूंचे कृष्णातीरी गुप्त वास्तव्य ऐकल्यानंतर नामधारक विचारतो, "स्वामी, श्रीगुरू तिथे असताना आणखी कोणत्या भक्तांचा उद्धार झाला?" सिद्धमुनी सांगतात की श्रीगुरूंचे अधिष्ठान औदुंबराखाली असल्याने तिथे शरण आलेल्या दुःखितांचे दुःख कसे दूर झाले, याचे हे उदाहरण आहे. ही कथा पुढील अध्यायात पूर्ण होते.
सविस्तर कथा
कृष्णेच्या तीरावर शिरोळ नावाचे गाव होते. तिथे एक सदाचारी ब्राह्मण आपल्या पत्नीसह राहत होता. घरात सुखसंपत्ती होती, पण एकच मोठे दुःख होते – त्या स्त्रीला मुले होत, पण ती जन्मताच किंवा अगदी लहान वयात मरण पावत. एकामागून एक अशी अनेक बाळे गेली. आईचे काळीज फाटून गेले. नवस, उपवास, देवदेवतांची उपासना सगळे करून झाले, पण दुःख संपेना.
कोणी तरी तिला सांगितले की कृष्णातीरी औदुंबराखाली श्रीगुरू राहतात, त्यांच्या सेवेने अशक्यही शक्य होते. ती स्त्री भक्तिभावाने तिथे गेली. रोज कृष्णेत स्नान करून औदुंबराची प्रदक्षिणा, श्रीगुरूंना नमस्कार आणि सेवा करू लागली. तिची निष्ठा पाहून श्रीगुरू प्रसन्न झाले.
एका रात्री तिच्या स्वप्नात एक भयानक आकृती आली. ती म्हणाली, "मी ब्रह्मसमंध आहे. तुझ्या पूर्वजन्मीच्या कर्माने मी तुला बांधलो गेलो आहे. तुझी मुले मीच नेतो. तू कितीही सेवा केलीस तरी मी तुला सोडणार नाही." भयभीत झालेली स्त्री जागी झाली आणि सकाळी रडत श्रीगुरूंच्या चरणी जाऊन सगळे सांगितले.
श्रीगुरूंनी शांतपणे तिला सांगितले की पूर्वजन्मात तिच्याकडून एका ब्राह्मणाचे देणे (ऋण) बुडाले होते आणि त्याच्याशी कपटाने वागले गेले होते. तो ब्राह्मण दुःखाने मेला आणि ब्रह्मसमंध होऊन सूड घेत आहे. श्रीगुरू म्हणाले, "भिऊ नकोस. जे ऋण राहिले आहे ते फेडले की तो शांत होईल. तू ब्राह्मणाला यथाशक्ती धन, अन्न व वस्त्र दान कर, आणि त्या आत्म्याच्या मुक्तीसाठी विधी करव."
त्याच रात्री तो ब्रह्मसमंध पुन्हा स्वप्नात आला, पण या वेळी श्रीगुरूंच्या दंडाने भयभीत झालेला. श्रीगुरूंनी त्याला आज्ञा दिली, "या स्त्रीला सोडून दे. तुझे देणे तिला दिले जाईल आणि तुझी सद्गती होईल." श्रीगुरूंच्या आज्ञेपुढे तो नम्र झाला. त्या स्त्रीने व तिच्या पतीने सांगितल्याप्रमाणे दान, ब्राह्मणभोजन आणि शांतीविधी केले. त्यानंतर ब्रह्मसमंधाची बाधा कायमची संपली आणि त्या आत्म्यालाही सद्गती मिळाली.
बाधा दूर झाल्यावर श्रीगुरूंनी त्या स्त्रीला आशीर्वाद दिला, "तुला दोन पुत्र होतील." हा वर ऐकून ती आनंदित झाली. ती स्त्री व तिचा पती अधिक श्रद्धेने श्रीगुरूंची सेवा करू लागले. काही काळाने तिला खरोखरच पुत्रप्राप्ती झाली. पहिला पुत्र मोठा होऊ लागला आणि त्याची मुंज करण्याचे ठरले. पण नियतीने पुन्हा परीक्षा घेतली – एके दिवशी तो पुत्र अचानक आजारी पडला आणि मरण पावला. "श्रीगुरूंचा वर असूनही असे कसे झाले?" या विचाराने ती माता पुन्हा शोकाच्या खोल दरीत कोसळली.
बोध / शिकवण
- पूर्वजन्मीचे ऋण आणि अन्याय या जन्मात दुःखरूपाने समोर येतात; ते दान, सेवा आणि प्रायश्चित्ताने फेडता येतात.
- भूत-पिशाच्चादि बाधा गुरुकृपेपुढे टिकत नाहीत; श्रीगुरू त्या आत्म्यांचाही उद्धार करतात.
- संकटात भीती न बाळगता श्रद्धेने गुरुसेवा सुरू ठेवावी.
- गुरूंचा वर मिळाला तरी श्रद्धेची परीक्षा होऊ शकते; खरी भक्ती अशा क्षणी कसाला लागते.
पुढील अध्यायाशी संबंध
पुढील अध्यायात ही शोकाकुल माता मृत पुत्राचे शव घेऊन श्रीगुरूंच्या चरणी येते आणि बालकाचे पुनर्जीवन होते.