श्रीगुरुचरित्र – अध्याय २१ : मृत बालकाचे पुनर्जीवन
कांड: ज्ञानकांड | मुख्य पात्रे: श्री नृसिंह सरस्वती (ब्रह्मचारी रूपातही), शिरोळची ब्राह्मण माता व तिचा मृत पुत्र | स्थळ: कृष्णातीर, औदुंबर (नृसिंहवाडी परिसर)
पार्श्वभूमी
विसाव्या अध्यायात ब्रह्मसमंधाची बाधा दूर होऊन त्या ब्राह्मण स्त्रीला दोन पुत्रांचा वर मिळाला, पण एक पुत्र अकाली मरण पावला. नामधारक व्याकूळ होऊन सिद्धमुनींना विचारतो, "गुरूंचा वर कधी खोटा ठरतो का?" सिद्धमुनी सांगतात, "ऐक, गुरुवाक्य कधीच व्यर्थ जात नाही. भक्ताची श्रद्धा कशी परखली जाते आणि गुरुकृपा कशी फळते ते ही कथा सांगते."
सविस्तर कथा
पुत्राच्या मृत्यूने ती माता वेडीपिशी झाली. नातेवाईक अंत्यसंस्काराची तयारी करू लागले, पण ती शव हातातून सोडेना. ती म्हणाली, "श्रीगुरूंनी मला पुत्राचा वर दिला. त्यांचे वचन खोटे कसे होईल? मी हे बाळ घेऊन त्यांच्याकडेच जाणार." लोकांनी तिला खूप समजावले, पण तिने ऐकले नाही. मृत बालकाचे शव कवटाळून ती कृष्णातीरी औदुंबराखाली, श्रीगुरूंच्या स्थानी आली. शव समोर ठेवून ती आक्रोश करू लागली आणि म्हणाली, "आपल्या वराने पुत्र मिळाला, आता तोही गेला. माझा पुत्र परत मिळाला नाही तर मी इथेच आपल्या चरणी प्राण देईन."
तिथे एक ब्रह्मचारी आला (हे श्रीगुरूच होते, असे परंपरा सांगते). त्याने तिला शांत करत देह आणि आत्म्याबद्दल ज्ञान सांगितले: "माते, हा देह पंचमहाभूतांचा आहे. जन्मलेल्याचा मृत्यू निश्चित आहे. कोण कोणाचा पुत्र आणि कोण कोणाची माता? पाण्यावरच्या बुडबुड्यासारखे हे नाते क्षणिक आहे. प्रत्येक जीव आपल्या कर्माप्रमाणे येतो आणि जातो. शोक करून गेलेला परत येत नाही. हे शव अग्नीला दे आणि मन शांत कर."
त्या स्त्रीने हे ज्ञान ऐकले, पण तिची श्रद्धा अढळ होती. ती म्हणाली, "महाराज, आपले बोलणे सत्य असेल; पण मी गुरुवचनावर विश्वास ठेवला आहे. ज्यांनी वर दिला तेच त्याचे रक्षण करतील. माझे सर्वस्व श्रीगुरूंच्या चरणी आहे. ते पुत्र देतील किंवा मी इथेच देह ठेवीन." तिचा हा निश्चय पाहून ब्रह्मचारी म्हणाला, "मग तुझ्या श्रद्धेप्रमाणे होवो. औदुंबराखाली श्रीगुरूंच्या स्थानी हे शव ठेव आणि त्यांचीच आराधना कर."
ती रात्रभर औदुंबराजवळ बसून रडत, श्रीगुरूंचे नाम घेत, जागत राहिली. नातेवाईकही तिथेच थांबले. पहाटेच्या सुमारास तिला डोळा लागला आणि स्वप्नात श्रीगुरू दिसले. त्यांनी बालकाच्या अंगाला भस्म लावले आणि म्हणाले, "उठ, तुझा पुत्र जिवंत आहे." ती दचकून जागी झाली, तर बालक झोपेतून उठल्याप्रमाणे हालचाल करत होते. त्याने डोळे उघडले आणि "आई" म्हणून हाक मारली.
तिथे जमलेले सर्व लोक आश्चर्याने थक्क झाले. "हा श्रीगुरूंचाच चमत्कार" असा जयघोष झाला. त्या मातेने बालकाला श्रीगुरूंच्या चरणी घातले. श्रीगुरूंनी कृपादृष्टी टाकून त्या बालकाला दीर्घायुष्याचा आशीर्वाद दिला. पुढे दुसरा पुत्रही झाला, आणि त्या कुटुंबाने आयुष्यभर श्रीगुरूंची सेवा केली. गुरुवाक्य कधी खोटे ठरत नाही हे या घटनेने सर्वांना कळले.
बोध / शिकवण
- ज्ञान हे देह क्षणभंगुर असल्याचे सांगते, पण गुरुवाक्यावरील अढळ श्रद्धा कर्माची रेषाही बदलू शकते.
- गुरू परीक्षा घेतात; ज्ञानाच्या युक्तिवादानेही ज्याची श्रद्धा डळमळत नाही, त्याला कृपा मिळते.
- गुरुवचन कधीच व्यर्थ जात नाही; त्याचे फळ उशिरा दिसले तरी निश्चित मिळते.
- संकटात सगळीकडे न भटकता एकाच गुरूंच्या चरणी शरण जावे.
पारायण / श्रद्धा
अपत्यसुख व मुलांच्या आरोग्यासाठी अध्याय २०–२१ श्रद्धेने वाचण्याची प्रथा अनेक भक्त कुटुंबांत आहे; मात्र ही स्थानिक श्रद्धा आहे, ग्रंथात विशिष्ट विधान नाही.
पुढील अध्यायाशी संबंध
पुढील अध्यायात श्रीगुरू गाणगापूरला पोहोचतात आणि एका गरीब ब्राह्मणाच्या वांझ म्हशीला दूध येते.