श्री एकमुखी दत्त मंदिरअवधूत चिंतन श्री गुरुदेव दत्त

यह सामग्री मराठी में है. हिंदी अनुवाद तैयार किया जा रहा है.

गुरुचरित्र › अध्याय ३५

श्रीगुरुचरित्र – अध्याय ३५ : कच-देवयानी व सीमंतिनीचे सोमवार व्रत

ॐचित्र जल्द ही
▶वीडियो जल्द ही

कांड: कर्मकांड | मुख्य पात्रे: श्री नृसिंह सरस्वती, माहूरची पतिव्रता; कथांतर्गत – कच, देवयानी, शुक्राचार्य, सीमंतिनी, चंद्रांगद, मैत्रेयी | स्थळ: गाणगापूर (कथेतील स्थळे – शुक्राचार्यांचा आश्रम, आर्यावर्त, यमुना/कालिंदी, नागलोक)

पार्श्वभूमी

रुद्राक्ष आणि रुद्राध्यायाचा महिमा ऐकल्यानंतर माहूरच्या पतिव्रतेने श्रीगुरूंकडे मंत्रोपदेशाची इच्छा व्यक्त केली, असे परंपरा सांगते. सिद्धमुनी नामधारकाला सांगतात की श्रीगुरूंनी तिला मंत्रापेक्षा व्रताचा सुलभ मार्ग दाखवला, आणि त्यासाठी दोन कथा सांगितल्या – मंत्रविद्येच्या कठीणतेची कच-देवयानी कथा आणि व्रताच्या सामर्थ्याची सीमंतिनी कथा.

सविस्तर कथा

पती पुन्हा जिवंत झाल्यावर ती स्त्री कृतज्ञतेने श्रीगुरूंच्या सेवेत होती. एके दिवशी हात जोडून ती म्हणाली, "स्वामी, मला एखादा मंत्र द्या, ज्याचा जप करून मी आपल्या पतीचे व संसाराचे रक्षण करू शकेन." श्रीगुरू हसून म्हणाले, "मुली, मंत्रविद्या फार कठीण असते. तिचे नियम कडक असतात आणि ती पेलणे सोपे नाही. देवांनाही ती मिळवताना काय भोगावे लागले ते ऐक."

श्रीगुरूंनी कचाची कथा सांगितली. देव-दानवांच्या युद्धात दैत्यगुरू शुक्राचार्य आपल्या संजीवनी विद्येने मेलेल्या दैत्यांना पुन्हा जिवंत करत, त्यामुळे देव हरत होते. ती विद्या शिकण्यासाठी देवगुरू बृहस्पतींचा पुत्र कच शुक्राचार्यांकडे शिष्य म्हणून गेला. शुक्राचार्यांची कन्या देवयानी त्याच्यावर प्रेम करू लागली. दैत्यांना हे सहन झाले नाही. त्यांनी कचाला अनेक वेळा मारले, पण देवयानीच्या आग्रहाने शुक्राचार्य त्याला जिवंत करत. शेवटी दैत्यांनी कचाला मारून, जाळून त्याची राख मद्यात मिसळून शुक्राचार्यांनाच प्यायला दिली. देवयानीने हट्ट धरल्यावर शुक्राचार्यांनी कचाला हाक मारली, तेव्हा तो त्यांच्या पोटातून बोलला. आता त्याला जिवंत करायचे तर शुक्राचार्यांचे पोट फाडावे लागणार. म्हणून शुक्राचार्यांनी पोटातच कचाला संजीवनी विद्या शिकवली; कच पोट फाडून बाहेर आला आणि त्याने त्याच विद्येने गुरूंना जिवंत केले. त्यानंतर शुक्राचार्यांनी ब्राह्मणांसाठी मद्यपान निषिद्ध केले. श्रीगुरू म्हणाले, "पाहिलेस, मंत्रविद्या किती खडतर आहे. तुझ्यासाठी त्यापेक्षा सोपा आणि तितकाच प्रभावी मार्ग आहे – शिवाचे सोमवार व्रत. त्याचे फळ सीमंतिनीच्या कथेत ऐक."

श्रीगुरू सांगू लागले: आर्यावर्तात चित्रवर्मा नावाच्या राजाला सीमंतिनी नावाची रूपवान, गुणी कन्या होती. ज्योतिषांनी भविष्य सांगितले की चौदाव्या वर्षी तिला वैधव्य येईल. हे ऐकून ती मुलगी दुःखी झाली. तेव्हा याज्ञवल्क्य ऋषींच्या पत्नी मैत्रेयी यांनी तिला सांगितले, "बाळ, शंकर-पार्वतीची उपासना कर. दर सोमवारी उपवास करून शिवपूजा, ब्राह्मणपूजा व दान कर. या व्रताने संकट टळेल." सीमंतिनी त्या दिवसापासून निष्ठेने सोमवार व्रत करू लागली.

पुढे तिचा विवाह निषधराज नलाचा नातू, राजा इंद्रसेनाचा पुत्र चंद्रांगद याच्याशी झाला. काही काळाने चंद्रांगद मित्रांसह यमुना (कालिंदी) नदीत नौकाविहार करत असताना नौका उलटली आणि तो पाण्यात बुडाला. सगळ्यांना तो मेला असे वाटले. सीमंतिनीवर दुःखाचा डोंगर कोसळला. त्याच संधीचा फायदा घेऊन शत्रूंनी इंद्रसेनाचे राज्य बळकावले आणि राजा-राणीला कैदेत टाकले. सीमंतिनीने मात्र सोमवार व्रत सोडले नाही; वैधव्याच्या दुःखातही ती शिवपूजा करत राहिली.

इकडे चंद्रांगद मेला नव्हता. पाण्यात बुडताना नागकन्यांनी त्याला नागलोकात नेले. तिथे नागराज तक्षकाने त्याचा सत्कार केला. तो शिवभक्त आहे आणि त्याची पत्नी सोमवार व्रत करते हे कळल्यावर तक्षक प्रसन्न झाला. काही काळाने तक्षकाने त्याला दिव्य भेटी देऊन आणि एका नागकुमाराला सोबत देऊन परत पृथ्वीवर पाठवले. योगायोगाने तो दिवस सोमवार होता, आणि सीमंतिनी नदीकाठी स्नानाला आली होती. तिथेच तिला तिचा पती पुन्हा भेटला.

चंद्रांगदाच्या परतण्याने आणि नागराजाच्या मदतीने शत्रू भयभीत झाले. त्यांनी राज्य परत केले, इंद्रसेन राजा-राणी मुक्त झाले. चंद्रांगदाचा राज्याभिषेक झाला, आणि सीमंतिनी-चंद्रांगद यांनी दीर्घकाळ सुखाने राज्य केले. श्रीगुरू म्हणाले, "हे सोमवार व्रताचे फळ. तू हे व्रत कर; तुझे सौभाग्य अखंड राहील." ती स्त्री आनंदाने व्रताचा संकल्प करती झाली.

बोध / शिकवण

पारायण / श्रद्धा

सौभाग्यवृद्धी व पतीच्या कल्याणासाठी सोमवार व्रत करणाऱ्या स्त्रिया व्रतकथेप्रमाणे सीमंतिनीची कथा (हा अध्याय) वाचतात, अशी प्रथा आहे.

पुढील अध्यायाशी संबंध

पुढील अध्यायात भिक्षावृत्तीने राहणारा एक सात्त्विक ब्राह्मण, त्याची पत्नी आणि आचारधर्माचा उपदेश येतो.