श्रीगुरुचरित्र – अध्याय ३६ : कर्मयोग – सात्त्विक ब्राह्मणाचा आचार
कांड: कर्मकांड | मुख्य पात्रे: श्री नृसिंह सरस्वती, भिक्षावृत्तीचा वेदज्ञ ब्राह्मण, त्याची पत्नी | स्थळ: गाणगापूर
पार्श्वभूमी
व्रतांचा महिमा ऐकल्यानंतर नामधारक सिद्धमुनींना विचारतो, "गृहस्थाने रोजचे जीवन कसे जगावे? कर्म, आचार यांचे महत्त्व काय?" सिद्धमुनी सांगतात की गाणगापुरात घडलेल्या एका प्रसंगातून श्रीगुरूंनी ब्राह्मणाच्या नित्य आचाराचा उपदेश केला. हा उपदेश पुढील अध्याय ३७ मध्ये पूर्ण होतो आणि तिथे कर्मकांड संपते.
सविस्तर कथा
सिद्धमुनी कथा सांगू लागले: गाणगापुरात एक वेदज्ञ, सात्त्विक ब्राह्मण राहत होता. तो भिक्षावृत्तीने – दारोदारी माधुकरी मागून – आपला उदरनिर्वाह करी. कोणाकडे आमंत्रण स्वीकारून जेवायला जाणे, परान्न खाणे त्याला मान्य नव्हते. संध्या, स्नान, अग्निहोत्र, वेदपठण हे त्याचे नित्यकर्म अखंड चाले. त्याचे जीवन साधे, पण शुद्ध होते.
त्याची पत्नी मात्र या कोरड्या, काटकसरीच्या जीवनाने कंटाळली होती. गावात श्रीमंत यजमानांकडे समाराधना, ब्राह्मणभोजने होत. इतर ब्राह्मणांच्या बायका तिथे जाऊन पंचपक्वान्नांचे भोजन करत, दक्षिणा घेत, आणि परत येऊन त्याचे वर्णन करत. ते ऐकून तिलाही तसे भोजन करावेसे वाटे. ती पतीला म्हणाली, "सगळे जातात, मग आपणच का नाही? एकदा तरी चला." पण ब्राह्मण आपल्या नियमावर ठाम होता: "मी परान्न घेणार नाही. माधुकरीतच समाधान मान."
मनातील ही अपूर्ण इच्छा घेऊन ती स्त्री एके दिवशी श्रीगुरूंच्या दर्शनाला मठात गेली. नमस्कार करून तिने आपले गाऱ्हाणे मांडले: "स्वामी, माझे पती कोणाचे आमंत्रण स्वीकारत नाहीत. मला एकदा तरी मिष्टान्न भोजनाची इच्छा आहे. आपण त्यांना सांगा." श्रीगुरूंनी तिचे बोलणे शांतपणे ऐकले आणि हसले. त्यांनी त्या ब्राह्मणाला बोलावून घेतले.
ब्राह्मण आल्यावर श्रीगुरू म्हणाले, "तुझ्या पत्नीची इच्छा अधर्माची नाही. गृहस्थाश्रमात पत्नीचे मन राखणेही धर्म आहे. उद्या आम्ही स्वतः तुमच्या घरी भिक्षेला येऊ. तुझ्या पत्नीला जे जे पदार्थ करावेसे वाटतात ते तिने करावेत." हे ऐकून ते दोघे आनंदित झाले. श्रीगुरू स्वतः आपल्या घरी भोजनाला येणार, याहून मोठे भाग्य कोणते? (परंपरेतील पाठानुसार, श्रीगुरूंनी त्या घरी भिक्षा स्वीकारल्याने त्या स्त्रीची इच्छा पूर्ण झाली आणि तिचे मन कायमचे तृप्त झाले.)
त्यानंतर तो ब्राह्मण श्रीगुरूंच्या चरणी बसून म्हणाला, "स्वामी, मी माझा आचार नीट पाळतो आहे का? ब्राह्मणाचे खरे नित्यकर्म काय, ते मला सांगा." त्या प्रश्नावर श्रीगुरूंनी त्याला आचारधर्माचा उपदेश सुरू केला. ते म्हणाले, "ब्राह्मणाचा दिवस ब्राह्ममुहूर्तावर सुरू होतो. उठताच गुरू आणि ईश्वराचे स्मरण करावे. शौचविधीनंतर नदीत किंवा शुद्ध जलात स्नान करावे. मग संध्यावंदन – सूर्याला अर्घ्य, गायत्रीजप – हे ब्राह्मणत्वाचा पाया आहे. संध्या सोडणारा ब्राह्मण आपले तेज गमावतो."
श्रीगुरू पुढे म्हणाले, "संध्येनंतर देवपूजा, अग्निहोत्र, वेदाध्ययन करावे. मध्यान्ही पुन्हा स्नान-संध्या करून वैश्वदेव करावा आणि दारी आलेल्या अतिथीला अन्न दिल्याशिवाय स्वतः जेवू नये. सायंकाळी पुन्हा संध्या करावी. हे आह्निक – रोजचे कर्म – म्हणजेच कर्मयोग. ते निष्काम भावनेने, ईश्वरार्पण बुद्धीने केले तर चित्तशुद्धी होते, आणि शुद्ध चित्तातच ज्ञान व भक्ती उगवते." ब्राह्मणाने हे सर्व मनःपूर्वक ऐकले. पत्नीचीही इच्छा पूर्ण झाली होती आणि पतीला मार्गदर्शन मिळाले होते. दोघेही समाधानाने घरी परतले आणि श्रीगुरूंचे निष्ठावान भक्त झाले.
बोध / शिकवण
- नित्यकर्म – स्नान, संध्या, पूजा, वैश्वदेव, अतिथिसत्कार – हा गृहस्थाचा कर्मयोग आहे.
- आपला नियम पाळताना कुटुंबीयांच्या भावनांचाही आदर करणे हेही धर्माचेच अंग आहे.
- निष्काम भावनेने केलेले कर्म चित्तशुद्धी करते; हीच भक्ती आणि ज्ञानाची पायरी.
- सद्गुरू भक्ताच्या लहानसहान इच्छांचीही दखल घेतात.
पुढील अध्यायाशी संबंध
पुढील अध्यायात (३७) सिद्धमुनी नामधारकाला ब्राह्मणांचे दैनंदिन आचार, भोजनविधी, दान इत्यादी धर्मनियम सविस्तर सांगतात आणि कर्मकांड पूर्ण होते.