श्रीगुरुचरित्र – अध्याय २२ : वांझ म्हशीला दूध (गाणगापूर आगमन)
कांड: ज्ञानकांड | मुख्य पात्रे: श्री नृसिंह सरस्वती, गरीब ब्राह्मण व त्याची पत्नी, वांझ म्हैस | स्थळ: गाणगापूर, भीमा-अमरजा संगम
पार्श्वभूमी
कृष्णातीरी अनेक भक्तांचा उद्धार केल्यानंतर श्रीगुरू भीमा नदीच्या तीरावर असलेल्या गाणगापूर क्षेत्री आले. नामधारक सिद्धमुनींना विचारतो, "गाणगापूरला श्रीगुरूंची प्रसिद्धी कशी झाली?" सिद्धमुनी सांगतात की तिथली पहिली प्रकट लीला एका गरीब ब्राह्मणाच्या घरी घडली, आणि त्यातूनच श्रीगुरूंचा महिमा गावात आणि पुढे राजापर्यंत पोहोचला.
सविस्तर कथा
गाणगापूर हे भीमा आणि अमरजा नद्यांच्या संगमावर असलेले पवित्र क्षेत्र आहे. श्रीगुरू तेथे आले तेव्हा कोणालाच त्यांची ओळख नव्हती. ते संगमावर अनुष्ठान करत आणि माध्यान्हकाळी गावात भिक्षेला जात. संन्यासधर्माप्रमाणे ते मोजक्या घरी भिक्षा मागत.
त्या गावात एक अत्यंत गरीब, पण सदाचारी ब्राह्मण राहत होता. वेदाध्ययन, संध्या, नित्यकर्म तो नियमाने करी, पण घरात दारिद्र्य होते. त्याच्याकडे एकच म्हैस होती, आणि तीही म्हातारी व वांझ – तिला कधी वासरू झाले नव्हते, म्हणून दूध येण्याचा प्रश्नच नव्हता. त्या म्हशीवर ओझी वाहून त्या कुटुंबाला थोडेफार उत्पन्न मिळे आणि त्यावर कसाबसा उदरनिर्वाह चाले. गावातील लोक त्या म्हशीची थट्टा करत.
एके दिवशी श्रीगुरू त्या ब्राह्मणाच्या दारी भिक्षेसाठी आले. ब्राह्मण घरी नव्हता; त्याची पत्नी दारात आली. घरात संन्याशाला देण्यासारखे काहीच नाही याची तिला लाज वाटली. श्रीगुरू तिला म्हणाले, "माते, तुमच्या दारात म्हैस बांधलेली आहे. तिचे दूध भिक्षेत द्या." ती स्त्री नम्रपणे म्हणाली, "स्वामी, ही म्हैस म्हातारी आणि वांझ आहे. तिला कधी दूधच आले नाही. आम्ही तिच्याकडून ओझी वाहवून घेतो."
श्रीगुरू हसून म्हणाले, "तू शंका करू नकोस. जा, भांडे घेऊन तिचे दूध काढ." गुरुवाक्यावर विश्वास ठेवून त्या स्त्रीने भांडे घेतले आणि म्हशीच्या आचळांना हात लावला. काय आश्चर्य! दुधाच्या धारा वाहू लागल्या आणि क्षणात भांडे भरले. आनंदाने आणि आश्चर्याने भारावलेल्या त्या स्त्रीने ते दूध तापवून श्रीगुरूंना भिक्षा म्हणून अर्पण केले. श्रीगुरूंनी ते प्रसन्नपणे स्वीकारले, "तुमचे कल्याण होईल" असा आशीर्वाद दिला आणि संगमाकडे परत गेले.
ब्राह्मण घरी परतल्यावर पत्नीने सगळी हकीकत सांगितली. त्याला प्रथम विश्वासच बसेना, पण म्हैस दूध देत आहे हे त्याने स्वतः पाहिले. तेव्हापासून ती म्हैस रोज भरपूर दूध देऊ लागली आणि त्या कुटुंबाचे दारिद्र्य दूर झाले. तो ब्राह्मण व पत्नी रोज संगमावर जाऊन श्रीगुरूंची सेवा करू लागले.
ही वार्ता वाऱ्यासारखी गावभर पसरली – "संगमावरच्या संन्याशांनी वांझ म्हशीला दूध आणले!" लोक दर्शनासाठी गर्दी करू लागले. ही बातमी गाणगापूरच्या राजापर्यंत पोहोचली. अशा महान योग्याचे दर्शन घ्यावे या इच्छेने राजा तयारी करू लागला.
बोध / शिकवण
- गुरू गरिबीकडे नाही, तर भक्ताच्या सदाचार आणि श्रद्धेकडे पाहतात.
- "अशक्य" असे वाटणारे गुरुवाक्यावरील विश्वासाने शक्य होते; शंका सोडून आज्ञापालन करावे.
- भिक्षेच्या निमित्ताने श्रीगुरू भक्ताच्या घरी येऊन त्याचे दारिद्र्य दूर करतात.
- खरे संतत्व प्रसिद्धी शोधत नाही; ती स्वतःहून येते.
पुढील अध्यायाशी संबंध
पुढील अध्यायात राजा पालखी घेऊन येतो, वाटेत एका ब्रह्मराक्षसाचा उद्धार होतो आणि श्रीगुरूंचा गाणगापुरात मठ होतो.