श्रीगुरुचरित्र – अध्याय २३ : ब्रह्मराक्षसाचा उद्धार व राजाकडून सन्मान
कांड: ज्ञानकांड | मुख्य पात्रे: श्री नृसिंह सरस्वती, गाणगापूरचा राजा, ब्रह्मराक्षस | स्थळ: गाणगापूर – संगम, गावाजवळील अश्वत्थ वृक्ष, मठ
पार्श्वभूमी
वांझ म्हशीला दूध आल्याची वार्ता राजापर्यंत पोहोचल्याचे सिद्धमुनींनी सांगितले. नामधारक उत्सुकतेने विचारतो, "मग राजाने काय केले? श्रीगुरू गावात कसे आले?" सिद्धमुनी सांगतात की राजाच्या आगमनाने श्रीगुरूंचे गाणगापुरातील प्रकट वास्तव्य सुरू झाले, आणि वाटेतच त्यांच्या कृपेने एका दुर्दैवी जीवाची सुटका झाली.
सविस्तर कथा
दुधाच्या चमत्काराची बातमी ऐकून गाणगापूरचा राजा भक्तिभावाने भरून गेला. "असा महायोगी आपल्या राज्यात आला आहे आणि आपण अजून दर्शन घेतले नाही" याचे त्याला वाईट वाटले. मंत्री, सेवक, वाद्ये आणि सुशोभित पालखी घेऊन राजा संगमावर गेला. श्रीगुरूंना पाहताच राजाने साष्टांग नमस्कार घातला. तो म्हणाला, "स्वामी, आपण इथे नदीकाठी उघड्यावर राहता हे आम्हाला शोभत नाही. कृपा करून गावात चला. आम्ही आपली सेवा करू इच्छितो."
श्रीगुरू संन्यासी असल्याने प्रथम उदासीन होते, पण भक्ताच्या आग्रहाचा मान ठेवून आणि लोकोद्धाराच्या हेतूने त्यांनी संमती दिली. राजाने त्यांना पालखीत बसवले. वाद्यांच्या गजरात, भक्तांच्या जयजयकारात मिरवणूक गावाकडे निघाली.
गावाच्या वाटेवर एक मोठा अश्वत्थ (पिंपळ) वृक्ष होता. त्या वृक्षावर एक भयंकर ब्रह्मराक्षस राहत होता. तो वाटसरूंना त्रास देई, आणि लोक त्या वाटेने जायला घाबरत. पूर्वजन्मी तो एक विद्वान ब्राह्मण होता; पण विद्येचा गर्व, आचारभ्रष्टता आणि पापकर्मामुळे मृत्यूनंतर त्याला ही अधोगती प्राप्त झाली होती.
श्रीगुरूंची पालखी त्या वृक्षाखालून जात असताना तो ब्रह्मराक्षस आक्रोश करत खाली आला आणि पालखीपुढे लोटांगण घालून म्हणाला, "स्वामी, माझा उद्धार करा! मी या घोर योनीत अनेक वर्षे जळतो आहे. आपण साक्षात परमेश्वर आहात. आपल्या दर्शनाने माझे पाप नष्ट होवो." लोक भयाने मागे सरले, पण श्रीगुरू शांत होते.
श्रीगुरूंनी करुणेने त्याच्या मस्तकावर हात ठेवला. त्या स्पर्शाने त्याचे पाप जळून गेले. श्रीगुरूंनी त्याला आज्ञा केली, "जा, संगमात स्नान कर. तुझी या योनीतून मुक्ती होईल." त्याने संगमात स्नान केले आणि तो त्या भयंकर योनीतून मुक्त झाला. जे लोक त्याला घाबरत होते त्यांनी हा चमत्कार प्रत्यक्ष पाहिला, आणि श्रीगुरूंच्या सामर्थ्याबद्दल सर्वांची खात्री पटली.
मिरवणूक गावात पोहोचली. राजाने श्रीगुरूंसाठी सुंदर मठ बांधवला आणि तिथे राहण्याची सर्व व्यवस्था केली. तेव्हापासून श्रीगुरू गाणगापूरच्या मठात राहू लागले. रोज संगमावर स्नान-अनुष्ठानाला जात आणि माध्यान्ही मठात परत येत. राजा व प्रजा रोज दर्शनाला येत. दूरदूरहून दुःखी, रोगी, दरिद्री लोक येऊ लागले, आणि गाणगापूर हे दत्तभक्तांचे प्रमुख क्षेत्र बनले. श्रीगुरूंनी पुढील बराच काळ इथेच वास्तव्य केले.
बोध / शिकवण
- गुरुदर्शनाने अधोगतीला गेलेल्या जीवाचाही उद्धार होतो; गुरुकृपेला कोणी अपात्र नाही.
- विद्येचा गर्व व आचारभ्रष्टता ब्राह्मणालाही ब्रह्मराक्षस करते – ज्ञानाबरोबर नम्रता हवी.
- राजसत्तेने संतांचा सन्मान करावा; त्याने राज्याचे कल्याण होते.
- संत लोकोद्धारासाठी लोकांमध्ये राहतात, पण मनाने अलिप्त असतात.
पुढील अध्यायाशी संबंध
श्रीगुरूंना मिळणाऱ्या राजवैभवाची कुमसीचे त्रिविक्रम भारती निंदा करतात, आणि पुढील अध्यायात त्यांना विश्वरूप दर्शन होते.