श्रीगुरुचरित्र – अध्याय २७ : मातंगाच्या मुखी वेद
कांड: कर्मकांड | मुख्य पात्रे: श्री नृसिंह सरस्वती, दोन गर्विष्ठ ब्राह्मण, मातंग (अंत्यज), त्रिविक्रम भारती | स्थळ: गाणगापूर
पार्श्वभूमी
वेदांचा अफाट विस्तार ऐकूनही दोन ब्राह्मणांचा गर्व उतरला नाही. सिद्धमुनी नामधारकाला सांगतात, "आता श्रीगुरूंनी अशी लीला केली की ज्याने त्यांच्या गर्वाचा डोंगर कोसळला." हा अध्याय गुरुचरित्रातील अत्यंत प्रसिद्ध प्रसंगांपैकी एक आहे.
सविस्तर कथा
ब्राह्मणांचा हट्ट कायम असताना श्रीगुरूंनी मठाबाहेर रस्त्याकडे पाहिले. तिथून एक मातंग – समाजात अंत्यज मानला जाणारा, वेदाध्ययनापासून पूर्णपणे दूर असलेला माणूस – चालला होता. श्रीगुरूंनी शिष्यांना सांगून त्याला बोलावून घेतले. तो भीत भीत, दूर उभा राहून हात जोडून म्हणाला, "स्वामी, मला का बोलावले?"
श्रीगुरूंनी आपल्या दंडाने त्याच्या अंगावर (जमिनीवरून त्याच्याकडे) एकेक करून सात रेषा ओढल्या. परंपरेत वर्णन असे की प्रत्येक रेषेबरोबर त्याला आपल्या मागील एकेका जन्माची स्मृती जागी होऊ लागली, आणि त्याचे अंतःकरण शुद्ध होत गेले. सातवी रेषा ओढल्यावर त्याचा चेहरा तेजाने उजळला. त्याने ब्राह्मणासारखे आसन घातले आणि तो म्हणाला, "स्वामी, पूर्वजन्मी मी वेदपाठी ब्राह्मण होतो. मला सगळे आठवते आहे."
श्रीगुरू त्या दोन गर्विष्ठ ब्राह्मणांना म्हणाले, "तुम्हाला वेदांवर वाद हवा होता ना? याच्याशी करा. हा तुमच्या प्रश्नांची उत्तरे देईल." मग श्रीगुरूंनी मातंगाला वेदपठण करण्याची आज्ञा दिली. आणि आश्चर्य! तो मातंग शुद्ध स्वरात, अचूक उच्चारात, पद-क्रम-जटा अशा पाठपद्धतींनी वेदमंत्र अस्खलितपणे म्हणू लागला. त्या ब्राह्मणांनी जे प्रश्न विचारले, त्यांची उत्तरेही त्याने शास्त्रशुद्ध दिली. जमलेले सर्व लोक थक्क होऊन ऐकत राहिले.
ते दोघे ब्राह्मण भयभीत झाले. ज्या वेदविद्येचा त्यांना एवढा गर्व होता, ती एका क्षणात श्रीगुरूंच्या कृपेने एका अंत्यजाच्या मुखी प्रकट झाली होती. त्यांची वाचा बंद झाली, ते निरुत्तर झाले. त्यांना कळून चुकले की ते साक्षात परमेश्वराशी उद्धटपणे वागले आहेत.
ते श्रीगुरूंच्या पायांवर पडले आणि क्षमा मागू लागले. श्रीगुरू म्हणाले, "मी तुम्हाला वारंवार सावध केले. पण तुम्ही गर्वाने ऐकले नाही. ज्या ब्राह्मणांचा तुम्ही अपमान केला, ज्यांच्याकडून जयपत्रे घेतली, आणि गुरूंची निंदा केली, त्या कर्माचे फळ तुम्हाला भोगावे लागेल. विद्येचा गर्व करून जे ब्राह्मण इतरांचा छळ करतात, ते मृत्यूनंतर ब्रह्मराक्षस होतात. तुमच्या कर्मानेच तुम्ही ती गती ओढवून घेतली आहे."
भयकंपित ब्राह्मणांनी उद्धाराचा मार्ग विचारला. श्रीगुरूंच्या करुणेने त्यांना आश्वासन मिळाले की आपल्या कर्माचे फळ ठरावीक काळ भोगल्यानंतर त्यांचा उद्धार होईल. त्यानंतर ते दोघे तिथून निघून गेले, आणि कर्मानुसार पुढे त्यांना ब्रह्मराक्षसत्व प्राप्त झाले, असे ग्रंथ सांगतो.
बोध / शिकवण
- ज्ञान कोणत्याही जातीची मक्तेदारी नाही; गुरुकृपा झाली तर अंत्यजाच्या मुखीही वेद प्रकट होतात.
- गुरुनिंदा आणि विद्वानांचा अपमान हे गंभीर पाप आहे.
- विद्येचा गर्व ही अधोगतीची पहिली पायरी आहे.
- कर्माचे फळ टळत नाही, पण गुरुकृपा उद्धाराचा मार्ग खुला ठेवते.
पुढील अध्यायाशी संबंध
पुढील अध्यायात मातंग आपल्या पूर्वजन्मांबद्दल विचारतो आणि श्रीगुरू कर्मविपाकाचा उपदेश करतात.